थाइराइड भएका बिरामीले ख्याल गर्नुपर्ने कुरा

थाइराइड ग्रन्थि घाँटीको अगाडिको भागमा रहेको सानो तर अत्यन्त महत्वपूर्ण अंग हो, जसले शरीरको मेटाबोलिज्म अर्थात् ऊर्जा उत्पादन र प्रयोग गर्ने प्रक्रियालाई नियन्त्रण गर्छ । यस ग्रन्थिबाट निस्कने हर्मोनको सन्तुलन बिग्रिँदा थाइराइडसम्बन्धी समस्या देखा पर्छ । मुख्य रुपमा यो समस्या दुई प्रकारका हुन्छन् — हाइपोथाइराइड (हर्मोनको मात्रा कम हुनु) र हाइपरथाइराइड (हर्मोनको मात्रा बढी हुनु) । यी दुवै अवस्थाले शरीरका विभिन्न प्रणालीमा असर पार्ने भएकाले रोगीले विशेष सावधानी अपनाउनु अत्यन्त आवश्यक हुन्छ ।

थाइराइड रोगीले सबैभन्दा पहिले ध्यान दिनुपर्ने कुरा भनेको नियमित औषधि सेवन हो । चिकित्सकले दिएको सल्लाहअनुसार औषधि समयमै र सही तरिकाले सेवन गर्नु अनिवार्य हुन्छ । विशेषगरी थाइराइडको औषधि बिहान खाली पेटमा खानु र औषधि खाएपछि कम्तीमा ३० मिनेटसम्म केही नखानु उपयुक्त मानिन्छ । औषधि छुटाउनु वा आफूखुसी मात्रा परिवर्तन गर्नुले रोगलाई झन् जटिल बनाउन सक्छ ।

खानपानको सन्तुलन थाइराइड नियन्त्रणको अर्को महत्वपूर्ण आधार हो । आयोडिनयुक्त नुनको प्रयोग गर्नु आवश्यक हुन्छ, किनकि आयोडिन थाइराइड हर्मोन उत्पादनका लागि आवश्यक तत्व हो तर अत्यधिक आयोडिन सेवनले पनि हानिकारक असर पार्न सक्छ । त्यसैले सन्तुलन कायम गर्नु आवश्यक हुन्छ । दैनिक आहारमा हरियो सागसब्जी, ताजा फलफूल, प्रोटिनयुक्त खाना (जस्तै : दाल, अण्डा, मासु, माछा) र सम्पूर्ण अन्न समावेश गर्नुपर्छ ।

केही खाद्य पदार्थहरू (जस्तै : बन्दाकोबी, काउली, ब्रोकाउली, सोयाबिन, मुला आदि) ‘गोइट्रोजेनिक’ तत्व भएका हुन्छन्, जसले थाइराइडको कार्यमा असर पार्न सक्छन् । यस्ता खानेकुरा पूर्णरुपमा निषेध भने होइन, तर सन्तुलित मात्रामा सेवन गर्नु उपयुक्त हुन्छ । साथै, अत्यधिक चिल्लो, मसालेदार, जंक फुड तथा चिनीको मात्रा बढी भएको खानेकुरा कम गर्नु राम्रो हुन्छ ।

नियमित शारीरिक व्यायाम पनि थाइराइड रोगीका लागि अत्यन्त लाभदायक हुन्छ । दैनिक कम्तीमा ३० मिनेट हिँडडुल, योग, ध्यान वा हलुका कसरतले शरीरलाई सक्रिय बनाउनुका साथै हर्मोन सन्तुलनमा सहयोग पुर्‍याउँछ । विशेषगरी हाइपोथाइराइड भएका व्यक्तिमा तौल बढ्ने समस्या देखिने भएकाले व्यायाम झन् आवश्यक हुन्छ । यसले तौल नियन्त्रण गर्न र मुटु स्वास्थ्य सुधार गर्न मद्दत गर्छ ।

मानसिक स्वास्थ्यमा ध्यान दिनु पनि उत्तिकै आवश्यक छ । तनाव, चिन्ता र अवसादले हर्मोन सन्तुलनमा नकारात्मक असर पार्न सक्छ । त्यसैले पर्याप्त निद्रा लिनु, ध्यान (मेडिटेशन) गर्ने, सकारात्मक सोच राख्ने र परिवार तथा साथीभाइसँग समय बिताउने जस्ता उपाय अपनाउनु लाभदायक हुन्छ ।

थाइराइड रोगीले नियमितरुपमा स्वास्थ्य परीक्षण गराउनु अनिवार्य हुन्छ । रगत परीक्षणमार्फत त्द्ध र त्क्ज् (हर्मोनको स्तर) जाँच गरिन्छ । यसका आधारमा चिकित्सकले औषधिको मात्रा समायोजन गर्छन् । नियमित जाँच नगर्दा रोग नियन्त्रण बाहिर जान सक्छ र दीर्घकालीन जटिलता उत्पन्न हुन सक्छ ।

गर्भवती वा गर्भधारणको योजना बनाइरहेका महिलाका लागि थाइराइड नियन्त्रण झन् महत्वपूर्ण हुन्छ । थाइराइड हर्मोनको असन्तुलनले भ्रूणको विकासमा असर पार्न सक्छ, जसले बच्चामा शारीरिक तथा मानसिक समस्या ल्याउन सक्छ । त्यसैले गर्भावस्थामा नियमित जाँच र चिकित्सकको निगरानी अत्यन्त आवश्यक हुन्छ ।

थाइराइड रोगले छाला, कपाल, मुड, तौल र ऊर्जा स्तरमा पनि असर पार्न सक्छ । त्यसैले रोगीले आफ्‌नो शरीरमा देखिने परिवर्तनहरूलाई बेवास्ता गर्नु हुँदैन । अत्यधिक थकान, तौलमा असामान्य परिवर्तन, मुड स्विङ, कपाल झर्ने समस्या जस्ता लक्षण देखिएमा तुरुन्त चिकित्सकसँग परामर्श लिनु उचित हुन्छ ।

थाइराइड रोग पूर्णरुपमा निको नहुने भए पनि यसलाई सजिलै नियन्त्रणमा राख्न सकिन्छ । नियमित औषधि सेवन, सन्तुलित आहार, स्वस्थ जीवनशैली, नियमित व्यायाम र मानसिक सन्तुलन कायम राखेर रोगीले सामान्य जीवन व्यतीत गर्न सक्छन् । रोगप्रति सचेत रहनु, समयमै परीक्षण गराउनु र चिकित्सकको सल्लाहलाई राम्रोसँग कार्यान्वयन गर्नु नै थाइराइड रोकथामको मुख्य आधार हो ।