नेपालमा स्नायुरोग उपचारको चुनौती तथा समाधानका उपायहरु

न्युरोलोजिकल विकार : युरोलोजिकल विकारहरू हाम्रो स्नायु प्रणालीलाई असर गर्ने विकारहरू हुन् । सामान्यतयाः स्नायु प्रणाली मस्तिष्क, मेरुदण्ड, स्नायु र मांसपेशीहरुको गठन गर्दछ । तसर्थ, न्यूरोलोजिकल डिसअर्डर भएका बिरामीमा स्नायु प्रणालीको माथि उल्लेखित भागहरूसँग सम्बन्धित विभिन्न लक्षणहरू हुन सक्छन् । उनीहरुमा टाउको दुख्ने, चेतना गुम्ने, चक्कर लाग्ने, पक्षाघात हुने, जलन हुने, झनझन लाग्ने र सुनिने, दृष्टि गुम्ने, पिसाब थैलीमा समस्या, यौन समस्या र मनोवैज्ञानिक समस्याहरू हुन सक्छन् । युएस नेसनल लाइब्रेरी अफ मेडिसिनका अनुसार, त्यहाँ छसय भन्दा बढी न्युरोलोजिकल विकारहरू छन् । मानिसहरूलाई असर गर्ने केही सामान्य रोगहरू एपिलेप्सी, डिमेन्सिया (अल्जाइमर) र अन्य स्ट्रोक, माइग्रेन र अन्य टाउको दुखाई, मल्टिपल स्क्लेरोसिस, पार्किन्सन रोग, न्यरोलोजिकल संक्रमण (मेनिन्जाइटिस), ब्रेन ट्युमर, पोषणको कमी (उदाहरण भिटामिन बी १२ को कमी) सम्बन्धित छन् ।

विश्व स्वास्थ्य संगठन (ध्ज्इ) को एक नयाँ रिपोर्टले देखाउँछ कि न्युरोलोजिकल विकारहरू, एपिलेप्सी देखि अल्जाईमर रोग सम्म, स्ट्रोक देखि टाउको दुखाईसम्म, विश्वव्यापी एक अर्ब मानिसहरूलाई असर गर्छ । न्युरोलोजिकल विकारहरू अशक्तताको प्रमुख कारण र विश्वभर मृत्युको दोस्रो प्रमुख कारण हो । विगत ३० वर्षमा, न्युरोलोजिकल रोगहरूका कारण मृत्यु हुने र अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूको पूर्ण संख्यामा उल्लेख्य वृद्धि भएको छ ।
विशेष गरी निम्न आय र मध्यम आय भएका देशहरू र जनसंख्या वृद्धि र वृद्धावस्थाको परिणामस्वरूप विश्वव्यापी रूपमा थप वृद्धिहरू अपेक्षित छन । हाम्रो अनुभवमा टाउको दुख्ने, पाठेघर र हातको दुखाई, तल्लो ढाड दुख्ने (साइटिका, नर्भ कम्प्रेसन), दौरा (एपिलेप्सी), पार्किन्सन रोग, माइस्थेनिया ग्रेभिस, अल्जाइमर रोगका साथ बाहिर–बिरामी विभागमा उपस्थित अधिकांश विरामीहरू (लगभग ७० यु ) , मस्तिष्क र मेरुदण्डको ट्युमर, विल्सन रोग, परिधिय न्युरोपैथी, र क्रेनियल न्युरोपैथी (जस्तै अनुहारको कमजोरी), जबकी बिरामीहरू स्ट्रोक, मल्टिपल स्क्लेरोसिस, मेनिन्जाइटिस, इन्सेफलाईटिस, टाउकोमा चोटपटक आदि भएमा आकस्मिक विभागमा उपस्थित भई भर्ना हुनुपर्दछ ।

दुर्लभ न्युरोलोजिकल रोगहरू :

हामीले दुर्लभ न्युरोलोजिकल रोगहरू जस्तै ः (कोरिया–एकान्थोसाइटोसिस, पोर्फेरिया आदि) भेटेका छौं र राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय जर्नलहरूमा पनि रिपोर्ट गरेका छौं । केही स्नायुविक अवस्थाहरू जन्मजात हुन्छन् । जन्मनुअघि देखिने अन्य अवस्थाहरू ट्यूमर, पतन, आघात, संक्रमण वा संरचनात्मक दोषहरूको कारण हुन सक्छ । कारण जेसुकै भएपनि सबै स्नायु सम्बन्धी असक्षमता स्नायु प्रणालीमा हुने क्षतिको परिणाम हो । क्षति भएको ठाउँमा निर्भर गर्दै एक व्यक्तिले निम्न समस्याहरू अनुभव गर्न सक्छः चाल, सम्वेदना, दृष्टि, खाने पिउने , निल्ने सास फेर्न, बोल्ने, सिक्ने, स्मरणशक्ति, मुड र चेतना आदि ।

नेपालमा स्नायु प्रणालीको विकारले ठूलो मात्रामा मृत्युदर र बिरामी हुने गर्दछ । नेपालको अनुपम भूगोल भएको २ करोड ९१लाख ९२ हजार ४८० जनसंख्या भएको विकासोन्मुख राष्ट्रलाई पनि प्राथमिक न्युरोलोजिकल र न्युरोसर्जिकल हेरचाहको प्रावधानले ठुलो तार्किक कठिनाइहरू प्रस्तुत गर्दछ र प्राथमिकताको सावधानीपूर्वक मूल्याङ्कन आवश्यक छ । यद्यपि हामी आजकल चिकित्सा क्षेत्रमा उल्लेखनीय प्रगति देख्न सक्छौं ।

न्युरोलोजिका जनशक्ति र सेवाको अबस्था :

मलाई विश्वास छ, न्यूरोलोजीमा थप अध्ययन चाहिन्छ । २००९ मा जब ऋइःक् चितवनमा पहिलो म्ः न्युरोलोजी कार्यक्रम (हाम्रो देशको पहिलो म्ःरःऋज कार्यक्रम) शुरु भयो, म र डा.राजु पौडेलले सँगै जाने निर्णय गरौं । २०२१–१२–३१ सम्म, घण्ज्ञघघ (ःद्यद्यक् र द्यम्क्) डाक्टरहरू र डडटद्द –ःम्रःक् र ःम्क्) ल्ःऋ मा दर्ता छन् । न्युरोलोजिस्टको संख्या बढे पनि हाल नेपालमा १२ लाख नेपालीमा झन्डै १ जना न्युरोलोजिस्ट हुने गरी २० जना मात्रै न्युरोलोजिस्ट छन् । विश्व स्वास्थ्य संगठनको सिफारिस अनुसार प्रति १ लाख जनसंख्यामा एक जना न्युरोलोजिस्ट हुनुपर्छ । यो संख्या देशभर न्युरोलोजिकल सेवा प्रदान गर्न अपर्याप्त छ । नेपाललाई अझै धेरै दक्ष न्युरोलोजिस्टको आवश्यकता छ । त्यसैगरी, हामीलाइ न्युरोलोजिकल डिसअर्डरबाट पीडित बिरामीहरूको हेरचाह गर्न देशभर फिजियोथेरापिस्ट, न्युरोलोजी नर्स र पुर्नस्थापना केन्द्रहरू पनि आवश्य अवस्था छ ।

न्युरो साइन्सलाई धेरै जटिल र कठिन विशेषताको रूपमा चित्रण गरिएको छ, मेरो विचारमा, यो धेरै सत्य होइन । म मणिपाल कलेज अफ मेडिकल साइन्सेज, पोखरामा हुँदा (२००२ ई.स.) न्युरोलोजी विभागमा प्रा.डा.पीभीएस राणासँग काम गर्ने मौका पाएँ । उहाँ भन्नुहुन्थ्यो, ‘नेपाललाई धेरै योग्य न्युरोलोजिस्ट चाहिने भएकाले दक्ष न्युरोलोजिस्टको रूपमा तालिम दिनेछु ।’ उहाँले नेपाल छोड्नु अघि हामी मध्ये थोरैलाई मात्र तालिम दिन सक्नुभयो र मेरो प्रशिक्षणको क्रममा मैले बुझें कि विशेष तालिमले राम्रोसँग सल्लाह दिएमा रमाइलो हुन्छ र तालिमले हामीलाई जटिल न्यूरोलोजिकल समस्या समाधान गर्न हाम्रो ज्ञानको स्तरवृद्धि गर्न मात्र मद्दत गर्दैन तर यसले हामीलाई चतुर रूपमा प्रयोग गर्न पनि तालिम दिन्छ ।

न्युरोलोजिकल विकारहरूको निदान र व्यवस्थापनमा उन्नत प्रविधि । हाम्रो तालिम (२००९ ई.स.) अघि उत्कृष्ट उपचार प्रदान गर्ने उपकरण, औषधि र विशेषज्ञताको स्पष्ट अभाव भएता पनि नेपालमा धेरै उन्नत प्रविधि र औषधिहरू उपलब्ध भएकाले आजकल हामीलाई बिरामीको उपचारमा खासै कठिनाइ हुँदैन । मुख्य समस्या भनेको न्युरोलोजिस्ट र उपकरणहरू अधिकांश काठमाडौं र नेपालका केही प्रमुख शहरहरूमा रहेका छन् । यद्यपि, धेरै राम्रा चिकित्सक, मनोचिकित्सक र न्युरोसर्जन सहकर्मीहरू काठमाडौं उपत्यका बाहिर हुनुहुन्छ र उनीहरूले पनि न्यूरोलोजी बिरामीहरूको उपचारमा उन्नत प्रविधि प्रयोग गर्दै आहुनुभएको छ । धेरै निजी क्षेत्रहरूले न्युरोसाइन्सको विद्यामा बढ्दो चासो देखाएको देख्दा उनीहरूले नेपालमा थप उन्नत प्रविधि आयात गर्न इच्छुक हुनेमा म विश्वस्त छु ।

प्रशिक्षित न्युरोलोजिस्ट टेक्नोलोजी ह्यान्डल गर्न उत्तिकै महत्वपूर्ण छ । अन्यथा यो हानिकारक पनि हुन सक्छ । नेपालमा वर्तमान अवस्थामा वार्षिक संख्यामा न्युरोलोजिस्टको तालिमले आगामी धेरै वर्षहरूमा न्युरोलोजी सेवाहरू देशभर उपलब्ध गराउन पक्कै पनि पर्याप्त छैन । धेरै संख्यामा अस्पताल, ठूला कर्पोरेट अस्पतालहरू, महँगो मेसिनहरू मात्र गुणस्तरीय र उत्कृष्ट न्युरोलोजिकल सेवाको सूचक होइनन् । भन्ने कुरामा हामी सचेत हुनुपर्छ । नेपाल जस्तो देशमा कार्यक्रम विकास गर्न र गुणस्तरीय सेवा प्रदान गर्न अन्य कुनै पनि चिकित्सा क्षेत्र जस्तै हामीसँग नेतृत्व क्षमता भएका दक्ष विज्ञहरू र सरकार र सम्बन्धित सरोकारवालाहरूको निष्पक्ष सहयोग आवश्यक छ ।

न्युरो सम्बन्धि प्रभावकारी सेवा बिस्तारका उपायहरु :

सबैभन्दा पहिले, धेरै डाक्टरहरू राम्रोसँग प्रशिक्षित हुनुपर्छ । तालिम प्रक्रियाको क्रममा, एकाग्रता पाठ्यक्रममा मात्र नभई प्रशिक्षार्थीको सकारात्मक मनोवृत्ति र नेतृत्वको विकासमा पनि हुनुपर्छ । दोस्रो, देशभरका स्वास्थ्यकर्मीको व्यवस्थापनका लागि स्वास्थ्यकर्मी मैत्री सरकारी योजना आवश्यक छ । तेस्रो अवस्थित स्नातक वा स्नातकोत्तरमा पनि विशेषज्ञ केसहरू ह्यान्डल गर्न नियमित प्रशिक्षण कार्यक्रमहरू हुनुपर्छ । वर्तमान परिदृश्यमा, चिकित्सा लागत कम गर्न, मलाई विश्वास छ , कि मानिसहरू मसँग सहमत छन् कि यो एक धेरै ठूलो चुनौती हो । यद्यपि, विद्यमान स्वास्थ्य वीमा योजनाहरूलाई क्लिनिक र डे केयर सेन्टर जस्ता साना स्तरका स्वास्थ्य सुविधाहरूमा विस्तार गर्ने, जहाँ दक्ष चिकित्सकहरूले सेवा प्रदान गरिरहेका छन् भने बिरामीको लागतको बोझ कम गर्न सकिन्छ ।

चिकित्सा हेरचाहको लागि लागत उच्च जान्छ विशेष गरी जब एक बिरामी भर्ना हुन्छ वा केही प्रक्रियाहरु पार गर्दछ । डाक्टरले बिरामीसँग परामर्श लिन कति शुल्क लिनुपर्छ भन्ने नियमहरू छन्, तर मलाई थाहा छ, दुर्भाग्यवश त्यहाँ भर्ना शुल्क वा शल्यक्रिया वा हस्तक्षेपको लागि डाक्टरले कति शुल्क लिनुपर्छ भन्ने कुनै नियमहरू छैनन् र त्यसैले लागतमा व्यापक भिन्नता छ । जुन हामी सबैलाई थाहा छ । भर्ना लागत, अपरेशन लागत बारेमा उचित दिशानिर्देशले बिरामी र राष्ट्रमा लागतको बोझलाई निकै कम गर्न सक्छ ।

अन्त्यमा, मलाई लाग्छ कि सरकारले न्युरोलोजिकल डिसअर्डरहरूको लागत प्रभावकारी उपचार उपलब्ध गराउन योग्य न्युरोलोजिस्ट भएका निजी क्षेत्रहरूसँग साझेदारी गर्नुपर्छ र नेपाल सरकारको परिपूर्ति नीतिमा प्रमुख न्युरोलोजिकल विकारहरू समावेश गर्नुपर्छ । उदाहरणका लागि, स्ट्रोक एक प्रमुख हत्यारा हो र हाम्रो सरकारले यस रोगबाट प्रभावित व्यक्तिहरूको उपचारको लागि निश्चित क्षतिपूर्ति उपलब्ध गराउन सक्छ, जस्तै तिनीहरूले हृदय रोग र मृगौला रोगहरूको लागि गर्दै आएका छन् ।

सावधानी तथा सल्लाह :

स्वस्थ रहनको लागि हामीले प्रशस्त हरियो सागसब्जी र आहारमा फाइबर भएको स्वस्थ आहार उपभोग गर्नुपर्छ , तौल÷बीएमआई कायम राख्नु, धुम्रपान र मदिरा सेवन नगर्ने÷छाड्ने, तनाव कम गर्ने, नियमित व्यायाम गर्ने, र उच्च रक्तचाप, मधुमेह र उच्च कोलेस्ट्रोलको उपचार र मानिसहरूले नियमित रूपमा स्वास्थ्य जाँच गराउनुपर्छ । यी बानीहरूले हामीलाई शारीरिक र न्युरोलोजिकल रूपमा मात्र स्वस्थ राख्दैनन्, तर तिनीहरूले हामीलाई हाम्रो मानसिक स्वास्थ्य र स्मरणशक्ति सुधार गर्न मद्दत गर्दछ जुन गुणस्तरीय जीवन बिताउनको लागि धेरै महत्वपूर्ण छ ।

यो न्युरो नेटवर्किङले आफ्नो ठाउँमा विशेषज्ञ हेरचाह मात्र उपलब्ध गराएको छैन तर उपचार लागतलाई निकै कम गर्न पनि मद्दत गरेको छ । काठमाडौं उपत्यका बाहिर धेरै राम्रा अस्पताल र डाक्टरहरू उपलब्ध छन् । उहाँहरूले राम्रो काम गरिरहनुभएको छ । न्युरोसाइन्समा, आपतकालीन अवस्थामा, एम्बुलेन्स र हवाई उद्धारको सट्टा तपाईंको नजिकका अस्पतालहरूले जीवन बचाउन सक्छन्, किनभने समय मस्तिष्क÷न्युरोन हो । न्युरोलोजिकल रोगहरूको प्रारम्भिक उपचार, राम्रो परिणाम । तसर्थ, म तपाईहरु सबैलाई तपाईको ईलाकामा राम्रो न्युरो सेन्टरहरू निर्माण गर्न मद्दत गर्न अनुरोध गर्दछु । जहाँ चिकित्साकर्मीहरूले तनावमुक्त काम गर्न सक्छन् र तपाईलाई उत्तम हेरचाह प्रदान गर्न सक्छन् । यसले नेपालमा चिकित्सा क्षेत्रमा धेरै अपूर्ण लक्ष्यहरू हासिल गर्न सक्छ जुन हामी सबै प्राप्त गर्न आतुर छौं।

डा.लेखजंग थापा
एमडी (इन्टरनल मेडिसिन), डीएम (न्युरोलोजी) निर्देशक, निर्देशक , नेशनल न्युरो सेन्टर महाराजगञ्ज, काठमाडौं