मिर्गौला मानव शरीरको अत्यन्त महत्वपूर्ण अंग हो, जसले रगतबाट फोहोर पदार्थ छानेर शरीरलाई स्वस्थ राख्न मद्दत गर्छ तर विभिन्न कारणले मिर्गौलाले आफ्नो काम गर्न नसक्दा मिर्गौलाले राम्रोसँग काम नगर्ने अवस्था आउँछ, जसलाई चिकित्सकीय भाषामा किड्नी फेल्योर भनिन्छ । यस्तो अवस्थामा बिरामीको जीवन बचाउन आवश्यक पर्ने प्रमुख उपचार विधिमध्ये एक हो, डायलाइसिस सेवा ।
डायलाइसिस के हो ?
डायलाइसिस भनेको मिर्गौलाले गर्नुपर्ने कामलाई कृत्रिम तरिकाले गर्ने प्रक्रिया हो । यसमा मेसिनको प्रयोग गरेर रगतबाट फोहोर पदार्थ, अतिरिक्त पानी र विषाक्त तत्व हटाइन्छ । मिर्गौलाले राम्रोसँग काम गर्न नसक्ने अवस्थामा डायलाइसिसले बिरामीलाई जीवन धान्न सहयोग पुर्याउँछ ।
किन आवश्यक हुन्छ डायलाइसिस ?
जब मिर्गौला ८५–९० प्रतिशतसम्म कमजोर हुन्छ, तब शरीरमा फोहोर पदार्थ जम्मा हुन थाल्छ । यसले निम्न समस्या निम्त्याउँछ :
शरीर सुन्निनु
अत्यधिक थकान महसुस हुनु
बान्ता हुनु र भोक नलाग्नु
सास फेर्न गाह्रो हुनु
मुटु र अन्य अंगमा असर पर्नु
यस्तो अवस्थामा डायलाइसिस नगरेमा बिरामीको ज्यानसमेत जोखिममा पर्न सक्छ । त्यसैले डायलाइसिस जीवनरक्षक उपचार हो ।
डायलाइसिसका प्रकार
डायलाइसिस मुख्यतः दुई प्रकारका हुन्छन् :
हेमोडायलाइसिस (Hemodialysis)
यसमा बिरामीको रगतलाई मेसिनमार्फत बाहिर निकालेर सफा गरिन्छ र पुनः शरीरमा पठाइन्छ । यो प्रक्रिया सामान्यतया हप्तामा २–३ पटक अस्पतालमा गरिन्छ ।
पेरिटोनियल डायलाइसिस (Peritoneal Dialysis)
यसमा पेटभित्र रहेको झिल्ली (peritoneum) प्रयोग गरी शरीरभित्रै रगत सफा गरिन्छ । यो घरमै पनि गर्न सकिने विधि हो ।
डायलाइसिस सेवाको महत्व
१. जीवन बचाउने प्रमुख उपाय
डायलाइसिसले मिर्गौला फेल भएका बिरामीको जीवन बचाउन मद्दत गर्छ । नियमित डायलाइसिस बिना यस्ता बिरामी धेरै दिन बाँच्न सक्दैनन् ।
२. शरीरको सन्तुलन कायम राख्ने
यसले शरीरमा पानी, नुन र अन्य रासायनिक तत्वहरूको सन्तुलन मिलाएर राख्छ, जसले अन्य अंगहरूलाई स्वस्थ राख्न सहयोग गर्छ ।
३. लक्षण नियन्त्रणमा सहयोग
डायलाइसिसले बान्ता, थकान, सास फेर्न गाह्रो हुने जस्ता समस्यालाई कम गर्छ र बिरामीलाई सामान्य जीवन जिउन सहयोग पुर्याउँछ ।
४. मिर्गौला प्रत्यारोपणसम्मको सहारा
डायलाइसिस स्थायी उपचार होइन, तर मिर्गौला प्रत्यारोपण ९प्ष्मलभथ त्चबलकउबिलत० नगरेसम्मको लागि महत्वपूर्ण सहारा हो ।
५. जीवनको गुणस्तर सुधार
नियमित डायलाइसिसले बिरामीलाई दैनिक जीवनका काम गर्न सक्षम बनाउँछ र मानसिकरुपमा पनि सशक्त बनाउँछ ।
नेपालमा डायलाइसिस सेवा
नेपालमा पछिल्ला वर्षहरूमा डायलाइसिस सेवा विस्तार हुँदै गएको छ । सरकारी अस्पतालहरूमा निःशुल्क वा सहुलियत दरमा सेवा उपलब्ध गराउने व्यवस्था गरिएको छ । यसले आर्थिक रुपमा कमजोर बिरामीलाई ठुलो राहत दिएको छ ।
अझै पनि दुर्गम क्षेत्रमा सेवा पहुँच सीमित छ । उपकरण, जनशक्ति र पूर्वाधार अभाव चुनौतीका रुपमा रहेका छन् ।
चुनौतीहरू
डायलाइसिसको उच्च खर्च
नियमितरुपमा अस्पताल जानुपर्ने बाध्यता
ग्रामीण क्षेत्रमा सेवा अभाव
पर्याप्त प्रशिक्षित जनशक्तिको कमी
बिरामी र परिवारलाई आर्थिक तथा मानसिक दबाब
बच्ने उपायहरू
मिर्गौला रोगबाट बच्न निम्न उपाय अपनाउनु आवश्यक छ :
नियमित स्वास्थ्य जाँच गर्ने
मधुमेह र उच्च रक्तचाप नियन्त्रणमा राख्ने
पर्याप्त पानी पिउने
धुम्रपान र मद्यपान त्याग्ने
सन्तुलित आहार र व्यायाम गर्ने
डायलाइसिस सेवा मिर्गौला फेल भएका बिरामीका लागि जीवनरक्षक उपचार हो । यसले केवल आयु लम्ब्याउने मात्र होइन, जीवनको गुणस्तर सुधार गर्ने काम पनि गर्छ । नेपालमा यसको पहुँच विस्तार हुँदै गए पनि अझै सुधार आवश्यक छ ।
समयमै रोग पहिचान, नियमित उपचार र स्वस्थ जीवनशैली अपनाएर मिर्गौला रोगबाट बच्न सकिन्छ । डायलाइसिसको महत्व बुझ्दै यस सेवाको पहुँच सबै नागरिकसम्म पुर्याउनु आजको आवश्यकता हो ।
