पर्यटकीय गन्तव्य सौराहामा स्वास्थ्य क्षेत्रको विकास

चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जको प्रवेशद्वारका रूपमा विश्वभर परिचित सौराहा नेपालकै प्रमुख पर्यटकीय केन्द्रमध्ये एक हो । प्राकृतिक सुन्दरता, वन्यजन्तु अवलोकन, हात्ती सफारी, क्यानोइङ तथा जंगल सफारी जस्ता गतिविधिका कारण सौराहा आन्तरिक तथा बाह्य पर्यटकको आकर्षण केन्द्र बनेको छ । पछिल्ला वर्षहरूमा यहाँ पर्यटन क्षेत्रको विस्तारसँगै स्वास्थ्य सेवाको क्षेत्रमा पनि उल्लेखनीय सुधार र विकास भएको देखिन्छ । यसलाई केवल पर्यटकीय गन्तव्य मात्र नभई स्वास्थ्य सेवाको पहुँच विस्तार हुँदै गएको क्षेत्रका रूपमा पनि बुझिन्छ ।

पर्यटन विकाससँगै सौराहामा होटल, रिसोर्ट, रेस्टुरेन्ट, होमस्टे तथा यातायात सेवाहरू तीव्ररूपमा वृद्धि भएका छन् । पर्यटकहरूको आगमन बढेसँगै उनीहरूको स्वास्थ्य सुरक्षा र आपतकालीन उपचारको आवश्यकता पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण बनेको छ । यही आवश्यकतालाई मध्यनजर गर्दै सौराहा र आसपासका क्षेत्रमा स्वास्थ्य सेवाको पूर्वाधार क्रमशः विस्तार हुँदै गएको छ । पहिले सामान्य उपचारका लागि पनि भरतपुर वा अन्य ठूला शहरमा जानुपर्ने बाध्यता थियो भने अहिले स्थानीय स्तरमै प्राथमिक उपचार र आपतकालीन सेवा उपलब्ध हुन थालेका छन् ,यो खुसीको कुरा हो ।

सौराहामा निजी क्लिनिक, फार्मेसी, स्वास्थ्य परामर्श केन्द्र तथा प्राथमिक उपचार केन्द्रहरूको स्थापना भएको छ । पर्यटकहरूलाई लक्षित गर्दै ट्राभल मेडिसिन, सामान्य स्वास्थ्य परीक्षण, सानो चोटपटकको उपचार तथा प्राथमिक आपतकालीन सेवा उपलब्ध गराइने व्यवस्था विस्तार हुँदै गएको छ । विशेषगरी जंगल सफारी, हात्ती चढ्ने गतिविधि तथा अन्य साहसिक पर्यटनका क्रममा हुन सक्ने सम्भावित जोखिमलाई ध्यानमा राखी स्वास्थ्य सेवा अझ व्यवस्थित बनाइएको छ ।

त्यसैगरी एम्बुलेन्स सेवा र आपतकालीन उद्धार प्रणालीमा पनि सुधार भएको देखिन्छ । कुनै पनि दुर्घटना वा आकस्मिक स्वास्थ्य समस्या देखा परेमा तत्काल नजिकैको अस्पतालसम्म पुर्‍याउने व्यवस्था सुदृढ हुँदै गएको छ । भरतपुरस्थित ठूला अस्पतालहरूसँगको समन्वयले सौराहाको स्वास्थ्य सेवामा थप मजबुती प्रदान गरेको देखिन्छ । यसले पर्यटक तथा स्थानीय दुवैलाई सुरक्षित महसुस गराउने वातावरण सिर्जना गरेको छ ।

स्वास्थ्य सेवाको विकाससँगै स्थानीय बासिन्दामा स्वास्थ्य चेतना पनि बढ्दै गएको छ । खोप कार्यक्रम, मातृ तथा शिशु स्वास्थ्य सेवा, सरसफाइ अभियान तथा पोषणसम्बन्धी कार्यक्रमहरूमा स्थानीय तहको सक्रियता उल्लेखनीय रूपमा बढेको छ । पर्यटनले रोजगारी र आम्दानी बढाएपछि स्थानीयको जीवनस्तरमा सुधार आएको छ, जसको सकारात्मक प्रभाव स्वास्थ्य सेवा उपयोग र स्वास्थ्य सचेतनामा परेको छ ।

पर्यटन र स्वास्थ्य क्षेत्र एकअर्कासँग प्रत्यक्षरूपमा सम्बन्धित हुन्छन् । सुरक्षित र स्वस्थ पर्यटकीय वातावरण बिना पर्यटनको दीर्घकालीन विकास सम्भव हुँदैन । सौराहामा स्वास्थ्य पूर्वाधार विस्तार हुनु केवल स्थानीय आवश्यकताको पूर्ति मात्र नभई पर्यटन उद्योगलाई दिगो बनाउने महत्वपूर्ण आधार पनि हो । पर्यटकहरूलाई सुरक्षित स्वास्थ्य सेवा उपलब्ध भएमा उनीहरूको अनुभव सकारात्मक हुन्छ र पुनः भ्रमणको सम्भावना पनि बढ्छ ।

यद्यपि, अझै पनि पूर्णरूपमा आधुनिक स्वास्थ्य सेवा विस्तार गर्नुपर्ने आवश्यकता छ । विशेषज्ञ चिकित्सक, आधुनिक उपकरण, आपतकालीन ट्रमा सेवा तथा २४ घण्टा उपलब्ध स्वास्थ्य संरचनाको विस्तारले सौराहालाई अझ सुरक्षित र विश्वसनीय पर्यटन गन्तव्य बनाउन सक्नेछ ।

सेवामा निरन्तरता

करिब ३० वर्षअघि स्थापना भएको राज मेडिकल फार्मेसी, चितवनको सौराहाबाट सुरु भएको सेवा विभिन्न समयमा परिर्वतन गदैं अहिलेसम्म आउँदा बिरामीहरुको लागि एक्सरे, भिडियो एक्सरे सेवा, डन्टल क्लिनिक, छाला रोग, नशा तथा हाडजोर्नी रोग, जनरल मेडिसिन सेवा, फिजियोथेरापी, प्रयोगशाला सेवा र परिवार नियोजनसेवा लगाएताका सेवाहरु दैनिकरुपमा प्रदान गर्दै आहिरहेका छौं । यसलाई थप व्यवस्थित गर्दै लैजाने तयारीमा हाम्रो टिम लागि परेको छ ।

स्वास्थ्य क्षेत्रमा देखिएका चुनौतीहरू

सौराहामा स्वास्थ्य सेवा विस्तार भए पनि केही चुनौतीहरू अझै कायम छन् । पहिलो चुनौती भनेको उच्च सिजनमा पर्यटकहरूको अत्यधिक चाप हो, जसले स्वास्थ्य सेवामा अचानक दबाब सिर्जना गर्छ । आपतकालीन अवस्थामा पर्याप्त जनशक्ति र उपकरणको अभाव देखिन सक्छ । दोस्रो चुनौती ग्रामीण र दुर्गम क्षेत्रसँगको समन्वय हो, जहाँबाट आउने बिरामीलाई समयमै उपचार केन्द्रसम्म पुर्‍याउन कठिनाइ हुन्छ ।

त्यसैगरी विशेषज्ञ चिकित्सकहरूको निरन्तर उपलब्धता अर्को समस्या हो । साना क्लिनिकहरूमा सामान्य उपचार सम्भव भए पनि जटिल अवस्थाका लागि तुरुन्त विशेषज्ञ सेवा आवश्यक हुन्छ, जुन सबै समय उपलब्ध नहुन सक्छ । यसले बिरामीलाई भरतपुर वा काठमाडौँसम्म रेफर गर्नुपर्ने अवस्था सिर्जना गर्छ ।

सरकार र स्थानीय तहको भूमिका

सौराहाको स्वास्थ्य विकासमा स्थानीय सरकार र निजी क्षेत्र दुवैको भूमिका महत्वपूर्ण छ । स्थानीय तहले स्वास्थ्य सचेतना कार्यक्रम, सरसफाइ अभियान तथा आधारभूत स्वास्थ्य सेवा विस्तारमा सहयोग पुर्‍याइरहेको छ । पर्यटन बोर्ड तथा सम्बन्धित निकायहरूले पनि पर्यटक सुरक्षा र स्वास्थ्य सेवामा ध्यान दिन थालेका देखिन्छ ।

भविष्यको सम्भावना र सुधारका उपायहरू

सौराहालाई पूर्णरूपमा सुरक्षित र आधुनिक पर्यटकीय स्वास्थ्य गन्तव्य बनाउन केही सुधार आवश्यक छन् । पहिलो, २४ घण्टा सञ्चालन हुने आधुनिक स्वास्थ्य केन्द्र स्थापना गर्नुपर्छ । दोस्रो, ट्रमा तथा आकस्मिक उपचार सेवाको विस्तार गर्नुपर्छ । तेस्रो, प्रशिक्षित स्वास्थ्यकर्मी र नर्सहरूको संख्या बढाउन आवश्यक छ ।

त्यसैगरी डिजिटल स्वास्थ्य प्रणाली, टेलिमेडिसिन सेवा र तत्काल एम्बुलेन्स ट्रयाकिङ प्रणाली लागू गर्न सके स्वास्थ्य सेवाको गुणस्तर अझ सुधार हुन सक्छ । पर्यटन व्यवसायसँग स्वास्थ्य सेवाको एकीकृत प्रणाली विकास गर्न सके सौराहा अझ सुरक्षित र व्यवस्थित गन्तव्य बन्न सक्छ ।