डिप्रेसन भनेको लामो समयसम्म लगातार उदासी, निराशा र रुचि हराउने अवस्था हो । यो केवल सामान्य दुःख होइन, बरु मस्तिष्कको रसायन र भावनात्मक सन्तुलन बिग्रँदा देखिने रोग हो । आजको आधुनिक जीवनशैली, बढ्दो प्रतिस्पर्धा, आर्थिक दबाब, पारिवारिक समस्या तथा सामाजिक तनावका कारण मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी समस्या तीव्र रूपमा बढ्दै गएको छ । तीमध्ये ‘डिप्रेसन’ एक गम्भीर तर सामान्यरूपमा देखिने मानसिक रोग हो । धेरै मानिसले यसलाई सामान्य मन दुख्ने, तनाव हुने वा केही समयको निराशा मात्र ठान्ने गर्छन् । तर वास्तविकतामा डिप्रेसनले व्यक्तिको सोच, भावना, व्यवहार तथा दैनिक जीवनमा गहिरो असर पार्न सक्छ ।
डिप्रेसनका लक्षणहरू
डिप्रेसनका लक्षण व्यक्ति अनुसार फरक हुन सक्छन् । तर सामान्यरूपमा देखिने प्रमुख लक्षणहरू यस्ता छन् :
लामो समयसम्म उदास, निराश वा खालीपन महसुस हुनु, पहिले मनपर्ने कामहरूमा पनि रुचि नलाग्नु, अत्यधिक थकान र ऊर्जा कमी हुनु, निद्रामा समस्या (धेरै सुत्ने वा निद्रा नलाग्ने), भोक कम वा धेरै लाग्नु, ध्यान केन्द्रित गर्न कठिन हुनु, आत्मविश्वास घट्नु र आफूलाई बेकार ठान्नु, बारम्बार नकारात्मक सोच आउनु, आत्महानि वा आत्महत्याको सोच आउनु जस्ता लक्षणहरू दुई हप्ताभन्दा बढी समयसम्म निरन्तर देखिन्छन् भने यसलाई सामान्य ठान्नु हुँदैन र तुरुन्त मानसिक स्वास्थ्य विशेषज्ञसँग परामर्श लिनु आवश्यक हुन्छ ।
डिप्रेसनका कारणहरू
डिप्रेसन एक मात्र कारणले हुने रोग होइन । यो विभिन्न जैविक, मानसिक र सामाजिक कारणहरूको संयोजनले हुन्छ । मुख्य कारणहरू यस्ता छन् :
अत्यधिक मानसिक तनाव र दबाब, पारिवारिक कलह वा सम्बन्धमा समस्या, आर्थिक कठिनाइ, एक्लोपन र सामाजिक समस्या, दीर्घकालीन शारीरिक रोग, नशालु पदार्थको प्रयोग, वंशाणुगत (आनुवंशिक) कारण, जीवनमा ठूलो नोक्सानी वा दुर्घटना, कहिलेकाहीँ कुनै स्पष्ट कारण नभए पनि मस्तिष्कमा हुने रसायन (दचबष्ल अजझष्अबकि) को असन्तुलनका कारण पनि डिप्रेसन देखिन सक्छ ।
डिप्रेसनबाट कसरी बच्ने ?
डिप्रेसनबाट बच्न जीवनशैलीमा सुधार र मानसिक सन्तुलन अत्यन्त आवश्यक हुन्छ । केही महत्वपूर्ण बच्ने तरिका यस्ता छन् :
दैनिकरूपमा हल्का व्यायाम वा शारीरिक गतिविधि गर्ने, पर्याप्त र नियमित निद्रा लिने, सन्तुलित पौष्टिक तथा स्वास्थ्यकर खाना खाने, परिवार र साथीभाइसँग खुलेर कुरा गर्ने, मनमा कुरा दबाएर नराख्ने, समस्या साझा गर्ने, योग, ध्यान र प्राणायाम जस्ता तनाव व्यवस्थापन गर्ने अभ्यास गर्ने, सामाजिक गतिविधिमा सहभागी हुने, नकारात्मक सोचलाई नियन्त्रण गर्ने, मदिरा, धूम्रपान तथा अन्य नशालु पदार्थबाट टाढा रहने ।
धेरैजसो मानिसहरू आफ्नो मानसिक समस्या लुकाउने गर्छन्, जसले अवस्था झन् जटिल बनाउँछ । त्यसैले समयमै कुरा गर्नु र सहयोग लिनु अत्यन्त महत्वपूर्ण मानिन्छ ।
उपचार र सचेतना
डिप्रेसन पूर्णरूपमा उपचार गर्न सकिने रोग हो । सही औषधि, मनोपरामर्श (अयगलकभििष्लन), परिवारको साथ र सकारात्मक वातावरणले बिरामीलाई सामान्य जीवनमा फर्काउन सकिन्छ । समयमै उपचार भए डिप्रेसन निको हुन सक्छ, तर ढिलो गर्दा समस्या गम्भीर बन्न सक्छ ।
डिप्रेसन कुनै कमजोरी होइन, यो उपचारयोग्य मानसिक रोग हो । यसको समयमै पहिचान र उपचारले व्यक्तिलाई पुनः सामान्य जीवनमा फर्काउन सकिन्छ । त्यसैले निराशा, उदासी वा मानसिक तनावलाई सामान्य ठानेर बेवास्ता गर्नु हुँदैन । मानसिक स्वास्थ्यलाई पनि शारीरिक स्वास्थ्यजत्तिकै महत्व दिनु आजको आवश्यकता हो ।
