नेपालको तराई क्षेत्र कुपोषणको उच्च जोखिममा रहेको क्षेत्रका रुपमा चिनिन्छ । गरिबी, अशिक्षा, खाद्य असुरक्षा, असन्तुलित आहार तथा स्वास्थ्य सेवामा सीमित पहुँचका कारण यहाँका धेरै बालबालिका कुपोषणको चपेटामा परिरहेका छन् । यही चुनौतीपूर्ण परिवेशमा कुपोषित बालबालिकाको जीवन उज्यालो बनाउने अभियानमा निरन्तर समर्पित रहनुभएका एक प्रेरणादायी एवं सबैका प्रिय चिकित्सकको रुपमा स्थापित नाम हो, डा. श्यामसुन्दर दास ।
वरिष्ठ बालरोग विशेषज्ञ डा. दास तराई क्षेत्रमा लामो समयदेखि सक्रिय रहँदै आउनुभएको छ । उहाँ बालरोग तथा पोषणसम्बन्धी अनुभवी चिकित्सक हुनुहुन्छ । उहाँले आफ्नो चिकित्सकीय ज्ञान र अनुभवलाई केवल अस्पताल र क्लिनिकमा मात्रै सीमित नराखी तराईका गाउँगाउँसम्म पुर्याउन सहयोग गर्नुभएको छ । विशेषगरी कुपोषणबाट प्रभावित बालबालिकाको पहिचान, उपचार र पुनःस्थापनामा उहाँको भूमिका अत्यन्त महत्वपूर्ण रहेको छ ।
तराईका दुर्गम तथा पिछडिएका समुदायका जनताका लागि डा. दासले नियमित स्वास्थ्य सेवासँगै समयसमयमा शिविर सञ्चालन गर्दै आउनुभएको छ । उहाँले बालबालिकाको तौल, उचाइ, पोषण अवस्था मूल्यांकन गर्ने, आमालाई स्तनपान र पूरक आहारबारे सचेत गराउने तथा आवश्यक परेमा तत्काल उपचारको व्यवस्था गर्ने कार्य गर्दै आउनुभएको छ । डाक्टर दास भन्नुहुन्छ, “कुपोषण केवल औषधिले होइन, ज्ञान र व्यवहार परिवर्तनले पनि निको हुन्छ ।”
डा. दास कुपोषण उपचारसँगै यसको मूल कारणको पहिचानमा पनि जोड दिन आवश्यक ठान्नुहुन्छ । आमाको स्वास्थ्य, गर्भावस्थाको हेरचाह, सरसफाइ, सुरक्षित खानेपानी र सन्तुलित आहार कुपोषण न्यूनीकरणका मुख्य आधार भएको उहाँको भनाइ छ । त्यसैले उहाँ चिकित्सक मात्र नभइ समुदायका लागि एक सशक्त स्वास्थ्य शिक्षकको भूमिकामा पनि देखिनु भएको छ । सरकारी तथा गैरसरकारी संस्थासँग सहकार्य गर्दै डा. दासले कुपोषण व्यवस्थापन कार्यक्रम, पोषण पुनर्स्थापना केन्द्रको सुदृढीकरण तथा स्वास्थ्यकर्मीको क्षमता अभिवृद्धिमा समेत योगदान पुर्याउनु भएको छ ।
उहाँको सक्रियताका कारण धेरै बालबालिकाले समयमै उपचार पाई नयाँ जीवन पाएका हजारौँ उदाहरण रहेका छन् । व्यक्तिगत जीवनमा सरल, सेवाभावी, चिकित्सा पेशाप्रति निष्ठावान डा. दासलाई स्थानीय समुदायले “कुपोषित बालबालिकाका सारथी” भनेर सम्मानका साथ सम्बोधन गर्ने गर्दछन्, जसलाई उहाँ निकै खुसीका साथ स्वीकार्नु पनि हुन्छ । बालबालिकाको स्वस्थ भविष्य निर्माणमा उहाँले पुर्याउनु भएको योगदानलाई केवल चिकित्सा सेवा मात्र नभई सामाजिक उत्तरदायित्वको उत्कृष्ट कार्यको रुपमा पनि लिन सकिन्छ ।
डा. दास जस्ता समर्पित चिकित्सकहरूको अथक प्रयासले तराई क्षेत्रमा कुपोषणविरुद्धको अभियानलाई थप सुधार गर्दै निरन्तरता दिनु निकै आवश्यक देखिन्छ । उहाँको यस रचनात्मक कार्यले आजका बालबालिकामा मात्र होइन, भावी पुस्तामा पनि स्वास्थ्यप्रति सकारात्मक सोच र आशाको किरण फैलाइरहेको छ । नयाँ पुस्ताका चिकित्सकहरूले डाक्टर दासको प्रेरणादायी यी कार्यबाट सिक्दै आफ्नो पेशालाई अगाडि बढाउन सके सुनमा सुगन्ध हुनेछ ।
