रक्त क्यान्सर अर्थात् रगतसँग सम्बन्धित क्यान्सर आजको समयमा बढ्दो स्वास्थ्य समस्यामध्ये एक हो । यसले शरीरको रगत बनाउने प्रक्रिया तथा रोगसँग लड्ने क्षमतामा असर पुर्याउँछ । सामान्यतया रक्त क्यान्सर हड्डीभित्र रहेको बोनम्यारो, रगत तथा लिम्फेटिक प्रणालीमा विकसित हुन्छ । समयमै पहिचान र उचित उपचार भएमा धेरै बिरामी सामान्य जीवनमा फर्किन सफल भएका उदाहरणहरू प्रशस्त छन् ।
रक्त क्यान्सर मुख्यरूपमा तीन प्रकारका हुन्छन् – ल्युकेमिया, लिम्फोमा र मल्टिपल मायलोमा । ल्युकेमियामा सेतो रक्तकोष अनियन्त्रित रूपमा बढ्न थाल्छ । लिम्फोमाले शरीरको लिम्फ नोड तथा प्रतिरक्षा प्रणालीलाई असर गर्छ भने मल्टिपल मायलोमाले प्लाज्मा सेलमा असर पुर्याउँछ ।
यस रोगका कारणहरू पूर्णरूपमा स्पष्ट नभए पनि केही जोखिम कारकहरू पहिचान गरिएका छन् । अत्यधिक विकिरणको सम्पर्क, धूमपान, विषादी तथा रसायनको प्रभाव, कमजोर प्रतिरक्षा प्रणाली, आनुवंशिक कारण तथा केही भाइरल संक्रमणको कारण रक्त क्यान्सरको जोखिम बढ्न सक्छ ।
रक्त क्यान्सरका लक्षणहरू
सुरुआती अवस्थामा सामान्य रोगसँग मिल्न सक्छन् । लामो समयसम्म ज्वरो आउनु, अत्यधिक कमजोरी महसुस हुनु, शरीरको तौल घट्दै जानु, बारम्बार संक्रमण हुनु, शरीरमा निलो डाम देखिनु, नाक वा गिजाबाट रगत बग्नु, राति धेरै पसिना आउनु तथा घाँटी, काखी वा जाँघतिर गाँठागुठी देखिनु यसका सामान्य संकेतहरू हुन् । कतिपय बिरामीमा हड्डी दुख्ने, सास फेर्न गाह्रो हुने तथा थकान अत्यधिक हुने समस्या पनि देखिन्छ ।
यी लक्षणहरू देखिएमा तुरुन्त विशेषज्ञ चिकित्सकसँग परामर्श लिनु आवश्यक हुन्छ । रगत जाँच, बोन म्यारो परीक्षण, सीटी स्क्यान, बायोप्सी तथा अन्य प्रयोगशाला परीक्षणमार्फत रोगको पहिचान गरिन्छ । समयमै परीक्षण गर्दा उपचारको सफलता दर उल्लेखनीय रूपमा बढ्छ ।
रोगको प्रकार, अवस्था तथा बिरामीको स्वास्थ्य अवस्थाअनुसार रक्त क्यान्सरको उपचार फरक हुन्छ । किमोथेरापी सबैभन्दा बढी प्रयोग हुने उपचार पद्धति हो, जसले क्यान्सर कोष नष्ट गर्न मद्दत गर्छ । रेडियोथेरापी, टार्गेट थेरापी, इम्युनोथेरापी तथा बोनम्यारो ट्रान्सप्लान्ट पनि प्रभावकारी उपचारका रूपमा प्रयोग भइरहेका छन् । पछिल्लो समय आधुनिक प्रविधि र विशेषज्ञ सेवाका कारण नेपालमै पनि जटिल उपचार सम्भव हुन थालेको छ ।
उपचारको क्रममा बिरामीलाई शारीरिक मात्र होइन मानसिक सहयोग पनि अत्यन्त आवश्यक पर्छ । क्यान्सर भन्नेबित्तिकै धेरै मानिस डराउने गर्छन् । तर समयमै उपचार गरेमा धेरै रक्त क्यान्सर निको हुन्छ । सकारात्मक सोच, परिवारको साथ, पोषणयुक्त खाना, नियमित स्वास्थ्य निगरानी तथा चिकित्सकको सल्लाहअनुसार उपचारले राम्रो परिणाम दिन सक्छ ।
रक्त क्यान्सरबाट बच्न पूर्णरूपमा सम्भव नभए पनि स्वस्थ जीवनशैली अपनाएर जोखिम कम गर्न सकिन्छ । धूमपान तथा मदिराबाट टाढा रहने, सन्तुलित आहार खाने, नियमित व्यायाम गर्ने, अनावश्यक रसायन तथा विकिरणबाट जोगिने र स्वास्थ्य परीक्षण समयमै गर्ने बानीले धेरै रोगको जोखिम घटाउन मद्दत गर्छ ।
आजको आवश्यकता भनेको रक्त क्यान्सरबारे सही जानकारी र सचेतना फैलाउनु हो । समयमै पहिचान, आधुनिक उपचार र सकारात्मक सोचले रक्त क्यान्सरलाई जित्न सकिन्छ भन्ने सन्देश समाजमा फैलाउन आवश्यक छ ।
