मूत्रथैली हाम्रो शरीरको महत्वपूर्ण अंग हो । मिर्गौलाले उत्पादन गरेको पिसाबलाई केही समय जम्मा गरेर राख्ने र आवश्यक समयमा शरीरबाट बाहिर निकाल्ने काम मूत्रथैलीले गर्छ । मूत्रथैलीमा रहेका कोषिकाहरू असामान्य रूपमा बढ्न र विभाजित हुन थालेपछि मूत्रथैलीको क्यान्सर हुन सक्छ । यो समस्या विशेषगरी उमेर बढ्दै गएपछि बढी देखिए पनि अन्य उमेर समूहमा पनि हुन सक्छ ।
सामान्य अवस्थामा शरीरका कोषिकाहरू आवश्यकताअनुसार बढ्ने, विभाजित हुने र पुराना भएपछि नष्ट हुने गर्छन् । तर कुनै कारणले कोषिकाको वृद्धि र विभाजनलाई नियन्त्रण गर्ने प्रक्रिया बिग्रिएमा असामान्य कोषिकाहरू बढ्न थाल्छन् । यस्ता कोषिकाहरू जम्मा हुँदै गएपछि ट्युमर बन्न सक्छ र त्यसलाई क्यान्सर भनिन्छ ।
मूत्रथैलीको भित्री भागमा रहेका कोषिकाबाट सुरु हुने क्यान्सरलाई मूत्रथैलीको क्यान्सर भनिन्छ । समयमै पहिचान र उपचार भएमा प्रारम्भिक अवस्थाको क्यान्सर प्रभावकारी रूपमा उपचार गर्न सकिन्छ ।
प्रमुख जोखिम कारक के–के हुन् ?
मूत्रथैलीको क्यान्सरको सबैभन्दा महत्वपूर्ण जोखिम कारकमध्ये धुम्रपान एक हो । चुरोटको धुवाँमा रहेका विभिन्न हानिकारक रासायनिक पदार्थ रगतमा पुग्छन् र पछि मिर्गौलामार्फत पिसाबमा निस्कन्छन् । ती पदार्थ लामो समयसम्म मूत्रथैलीमा सम्पर्कमा रहँदा त्यहाँका कोषिकामा क्षति पुर्याउन सक्छन् ।
केही रासायनिक पदार्थसँग लामो समयसम्म सम्पर्कमा रहने व्यक्तिमा पनि जोखिम बढ्न सक्छ । विशेषगरी रङ, रबर, छाला, धातु तथा केही औद्योगिक क्षेत्रमा काम गर्ने व्यक्तिले कार्यस्थलको सुरक्षामा विशेष ध्यान दिनुपर्छ ।
उमेर बढ्दै जाँदा पनि मूत्रथैलीको क्यान्सरको जोखिम बढ्न सक्छ । पुरुषमा महिलाको तुलनामा यसको जोखिम बढी देखिन्छ । परिवारमा मूत्रथैली वा केही अन्य प्रकारका क्यान्सरको इतिहास भएका व्यक्तिमा पनि जोखिम केही बढ्न सक्छ ।
दीर्घकालीन रूपमा मूत्रमार्गमा हुने जलन वा संक्रमण तथा केही विशेष परजीवी संक्रमण भएका क्षेत्रमा पनि मूत्रथैलीको क्यान्सरको जोखिम बढ्न सक्छ । तर हरेक बिरामीमा क्यान्सरको एउटै कारण हुन्छ भन्ने हुँदैन ।
मुख्य लक्षण के हुन् ?
मूत्रथैलीको क्यान्सरको सबैभन्दा महत्वपूर्ण लक्षण पिसाबमा रगत देखिनु हो । पिसाब रातो, गुलाबी वा गाढा रङको देखिन सक्छ । कतिपय अवस्थामा रगत आँखाले नदेखिए पनि परीक्षण गर्दा पिसाबमा रगत भेटिन सक्छ ।
पटक–पटक पिसाब लाग्ने, पिसाब गर्दा दुख्ने वा पोल्ने, पिसाब गर्न कठिन हुने, थोरै–थोरै पिसाब आउने तथा अचानक पिसाब लाग्ने जस्ता लक्षण पनि देखिन सक्छन् । तर यस्ता लक्षण अन्य मूत्रसम्बन्धी समस्याका कारण पनि हुन सक्छ । त्यसैले लक्षण देखिँदैमा क्यान्सर नै हो भनेर निष्कर्ष निकाल्नु हुँदैन ।
कसरी पहिचान गरिन्छ ?
मूत्रथैलीको क्यान्सरको शंका लागेमा चिकित्सकले बिरामीको स्वास्थ्य इतिहास र लक्षणको मूल्याङ्कन गर्छन् । आवश्यकताअनुसार पिसाब परीक्षण, अल्ट्रासाउन्ड, सीटी स्क्यान वा अन्य परीक्षण गर्न सकिन्छ । मूत्रथैलीको भित्री भाग प्रत्यक्ष हेर्न सिस्टोस्कोपी महत्वपूर्ण परीक्षण हो । आवश्यक परे शंकास्पद भागबाट नमुना लिएर प्रयोगशालामा परीक्षण गरिन्छ, जसलाई बायोप्सी भनिन्छ ।
के उपचार सम्भव छ ?
मूत्रथैलीको क्यान्सरको उपचार क्यान्सर कुन अवस्थामा छ, कति फैलिएको छ र बिरामीको समग्र स्वास्थ्य अवस्था कस्तो छ भन्ने कुरामा निर्भर गर्छ । प्रारम्भिक अवस्थामा भेटिएको क्यान्सरको उपचार शल्यक्रिया तथा आवश्यकताअनुसार मूत्रथैलीभित्र दिइने औषधिबाट गर्न सकिन्छ । क्यान्सर गहिरो रूपमा फैलिएको अवस्थामा ठूलो शल्यक्रिया, औषधि वा अन्य उपचार विधि आवश्यक पर्न सक्छ ।
त्यसैले पिसाबमा एकपटक मात्र भए पनि रगत देखिएमा त्यसलाई सामान्य समस्या भनेर बेवास्ता गर्नु हुँदैन । विशेषगरी धूम्रपान गर्ने वा जोखिमयुक्त काम गर्ने व्यक्तिले नियमित स्वास्थ्य परीक्षणमा ध्यान दिनुपर्छ ।
मूत्रथैलीको क्यान्सरबाट बच्न धूम्रपान त्याग्नु, कार्यस्थलमा रासायनिक पदार्थबाट आवश्यक सुरक्षा अपनाउनु र असामान्य लक्षण देखिएमा समयमै चिकित्सकको परामर्श लिनु महत्वपूर्ण हुन्छ । समयमै पहिचान र उचित उपचार नै मूत्रथैलीको क्यान्सरविरुद्ध प्रभावकारी हुने गर्छ ।
