हृदयघातको जोखिम , लक्षण तथा बच्ने उपाय

मानव शरीरको मुटु विशेष किसिमको मांशपेशीले बनेको अङ्ग हो । यसले रगतलाई पम्प गरेर रक्तनलीहरु मार्फत विभिन्न अङ्गहरुमा पुर्याउने काम गर्दछ । प्रतिलिटर औसत ७० देखी ८० पटकसम्म धड्किने मुटुलाई आफ्नो कार्य नियमित र सुचारु गर्नका लागि यथेष्ट मात्रामा अक्सिजन, ग्लुकोज तथा अन्य विभिन्न खाद्यपदार्थ एवं खनिज पदार्थ एवं खनिजहरु (सोडियम, पोटासियम, क्याल्सियम) आदिको आवश्यकता पर्दछ ।

यसका लागि मुटुको मांशपेशी भित्र साना तथा मझौला खालका रगतका नलीहरु हुन्छन् । जसलाई मुटुको धमनी वा कोरोनरी आर्टरी भनिन्छ । जब मुटुको धमनीहरुमा विभिन्न कारणले गर्दा बोसोजन्य पदार्थ जम्मा भई धमनीहरु साँघुरो हुँदै जाने हुन्छ । त्यसलाई मुटुको धमनीको रोग भनिन्छ । मुटुको धमनीहरुको साँघुरो भएमा मुटु स्वयंले अक्सिजन, ग्लुकोज लगायतका अन्य खनिज पदार्थ प्राप्त गर्न सक्दैन र मुटु कमजोर हुन्छ, जब मुटुको धमनीहरु एक्कासी बन्द हुन्छ, तब मुटुको केही खण्डले नियमित काम गर्न सक्दैन, त्यसैलाई हृदयघात भनिन्छ । हृदयघात, मुटुलाई रगत आपूर्ति गराउने कोरोनरी धमनी वा धमनीका शाखा भित्रै अकस्मात रगत जम्न गई रगतको थेग्लाले धमनी थुनिदिंँदा थुनिएको भाग भन्दा अगाडि हृदयका मांशपेशीहरू अक्सिजन र अन्य पोषक तत्वहरुको अभावमा देखापरेको आपतकालिन समस्या हो ।

यो समस्या अकस्मात देखापर्ने भए पनि यसको पछाडि लामो सिलसिला जोडिएको हुन्छ । विशेषत कोरोनरी धमनी भित्रै आफैंँ रगत जम्नुको पछाडि धमनीका भित्ताहरुहरुमा लामो समयदेखि कोलेस्टेरोल क्याल्सियम र मृत कोषहरू जम्मा भएर धमनी साँघुर्याउने, एथेरोस्क्लेरोसिस भन्ने रोग जिम्मेवार छ । यी पदार्थहरू जम्मा भएर धमनी सांँघुरिएको ठाउँमा धमनीले आफ्नो लचकता गुमाउछ र तन्तुहरूलाई रगतको माग ज्यादा भएको अवस्थामा फैलिएर अतिरिक्त रगत आपूर्ति गर्न सक्दैन ।

यसो हुँदा साघुरिएको ठाउँमा नसाको भित्रि पत्र जसलाई इन्टमिल लेयर भनिन्छ । उक्त लेयर च्यातिन पुग्छ र रगत क्याल्सियम र कोलेस्टेरोल वनाएको खस्रो सतहको सम्पर्कमा आएर नसाभित्रै जम्न पुग्छ । फलतः जमेको रगतको थेग्लाले पुरै धमनीलाई थुनिदिन्छ र थुिनएको भाग भन्दा अगाडि धमनीले आपूर्ति गरेको हृदयतन्तुहरु अक्सिजन र पोषक तत्वको अभावमा मर्न जान्छन् । यसरी हृदयतन्तुहरू मर्न जादा मुटुले रगत पम्प गर्न सक्दैन । साथै अन्य संवेदनशिल अगंहरुमा पनि रक्त आपूर्ति हुन नसक्दा व्यक्तिको मृत्यु हुन जान्छ ।

हृदयघातका लक्षणहरु :

हृदयघात भएको बेलामा छातीको बीच भागमा दुख्ने, भारी हुने, श्वास फेर्न गाह्रो हुने, मुटुको धड्कन बढी भएको अनुभव हुने, धेरै पसिना आउने, एक्कासी बढेर जाने, रिँगटा लाग्ने जस्तो देखिन्छ । कसैकसैलाई पेटको माथिल्लो भाग दुख्ने, बेहोस हुने शरीरको कुनै भाग चलाउन गाह्रो हुने जस्ता लक्षणहरु देखिन सक्छन ।
उच्च रक्तचाप, मधुमेह, चुरोट सेवन, मोटोपन, शारीरिक व्यायमको कमी, उच्च कोलेस्ट्रोल, अत्याधिक तनाव तथा नकरात्मक सोच, बढ्दो उमेर, पारिवारिक कारण, पुरुष लैंगिकता आदि कारणले हृदयघात हुनसक्छ ।

हृदयघातबाट बच्नका लागि ध्यान दिनुपर्ने कुराहरु :

नियमित स्वस्थ खानपान गर्ने ,नुन तथा चिल्लो पदार्थ कम खाने बढी फाइबरयुक्त फलफूल तरकारीको नियमित सेवन गर्ने, दैिनक आधा घण्टादेखि एक घण्टासम्म शारीरिक व्यायाम गर्ने, मद्यपान तथा धुम्रपान सेवन नगर्ने , स्वास्थ्य परीक्षण गर्ने , रक्तचापको मापन लगायत रगतमा सुगर तथा कोलेस्ट्रोलको मात्रा परीक्षण गराउने, बढी भएमा नियन्त्रणमा रहने गरी आवश्यक परेमा सम्बन्धित चिकित्सकको सुझाव अनुसार औषधि सेवन गर्ने , पारिवारिक सावधानी अपनाउने परिवारमा कम उमेरमै मुटुरोग देखिएमा बाँकी सदस्यहरुले नियमित परीक्षण तथा थप सावधानी अपनाउने , शरीरको तौल नियन्त्रणमा राख्ने र तनाव रहित वातावरण बनाउने तथा सकारात्मक सोच राख्ने र थप सुझाबको लागि सम्बन्धित चिकित्सकसँग परामर्श गर्ने , हृदयघातका कारण विश्वमा १ करोड ७५ लाख मानिसको हरेक बर्ष मृत्यु हुने गर्दछ ।

हाल नेपाल लगायतका विकासोन्मुख राष्ट्रमा पनि यसको प्रकोप बढ्दै गैरहेको छ । विभिन्न उपचार पद्धति तथा औषधिको बाबजुद हृदयघात भैसकेपछि मृत्युदर अझै नै उच्च नै छ
तसर्थ रोग लाग्न नदिन उचित जीवनशैली अनुसरण गर्दा राम्रो र आम मानिसले यस रोग सम्बन्धि न्युनतम जानकारी राख्ने तथा मुटुरोगको जोखिम बढी भएका व्यक्तिहरुले नियमित परीक्षण गराउनु पर्दछ ।

(लेखक डा.कमल शर्मा लम्साल वरिष्ठ मुटुरोग विशेषज्ञको रुपमा ॐ हस्पिटल प्रा.लि.,काठमाडौंमा कार्यरत हुनुहुन्छ ।)