डा.ऋषि कुमार काफ्ले । रोकथाम उपचार भन्दा राम्रो हो, भन्ने कुरा सुन्दै भन्दै आए पनि व्यवहारिक रुपमा मिर्गौला रोगको सन्दर्भमा लागु भएको थिएन र छैन पनि । रोग बढ्ने, रोगी बढ्ने, डायलाइसिस र प्रत्यारोपण सेवा विस्तार गर्दैमा यो रोगको उपचार पु¥याउन सम्भव नहुन सक्छ । विश्व लगायत नेपालमा मिर्गौला रोगीको संख्या दिनानुदिन बढ्दो छ । नेपालमा कम्तीमा ३० लाख व्यक्ति मिर्गौला सम्बन्धी कुनै न कुनै समस्याबाट पीडित रहेको अनुमान गर्न सकिन्छ । जसमध्ये तीन लाख व्यक्तिको मिर्गौला बिग्रिरहेको छ । यसरी प्रत्येक बर्ष मिर्गौला रोगको अन्तिम अवस्थामा पुगेका तीन हजार बिरामीहरु डायलासिस वा प्रत्यारोपण पाए बाँच्ने,नभए मृत्यु हुने तथ्य देखापरेको छ ।
नेपाल सरकारले मिर्गौला रोगलाई अत्यन्त महत्वका साथ हेरेको छ । सम्बन्धित निकायवाट विपन्नको सिफारिस ल्याउने नेपाली नागरिकलाई निःशुल्क डायलाइसिस, प्रत्यारोपण र जीविकोपार्जन भत्ता उपलब्ध गराउने व्यवस्था रहेको छ । प्रत्येक बर्ष सरकारले यो रोगलाई मात्र करिब एक अर्ब रकम खर्च गरिरहेको तथ्याँक छ ।
यसरी रोगी बढिरहने, उपचारको व्यवस्थापन चुनौतीपूर्ण हुने र राज्यको अरबौ रकम खर्च हुने अवस्था चुनौतीपूर्ण छ । पूर्व लक्षणबिहिन मिर्गौला रोग बढेको थाहा नपाउनु स्वभाविक भए पनि यो रोग बारे जनमानसमा कम जानकारी भएको कारण धेरै बिरामी रोगको जटिल अवस्थामा मात्र उपचार गराउन आउने गरेको देखिन्छ । यस अवस्थामा डायलासिस वा मिर्गौला प्रत्यारोपण गराउनु बाहेक अरु उपाय हुँदैन ।
मिर्गौला बारे जानकारी दिने, मिर्गौला स्वस्थ राख्ने तरिकाबारे ज्ञान बाँड्ने, मिर्गौला स्वस्थ छ, छैन भनेर बार्षिक परीक्षण गर्ने बानी बसाल्ने, समय समयमा निःशुल्क मिर्गौला परीक्षण शिविर सञ्चालन गर्ने र उपचार विधिमा सर्वसाधारण जनताको पहुँच बढाउने उद्धेश्यले मिर्गौला बचाऔ अभियान वि सं २०७० सालमा शुरुवात गरिएको हो । यस अभियानमा जतिसक्दो बढी मानिसको सहभागिता गराउने उद्धेश्य रहेको छ । यस अभियान संस्थागत रुपमा मुनाफारहित कम्पनीको रुपमा नेपाल सरकारको निकायमा दर्ता रहेको छ ।
स्वस्थ मिर्गौला स्वस्थ नेपालको नारा सहित दिर्घकालीन रुपमा आम नेपालीको मिर्गौला स्वस्थ राख्ने यसको मुख्य ध्येय रहेको छ ।
पूर्व देखि पश्चिम नेपालका विभिन्न स्थानमा यसले मिर्गौलाको निःशुल्क शिविर, समाजका विभिन्न तहतप्काका सर्वसाधारणलाई मिर्गौला स्वस्थ राख्ने विधिबारे जानकारीमूलक कक्षा सञ्चालन गरेको छ । नेपाल सरकार, स्थानीय निकाय, कर्पोरेट हाउस,सहकारी संस्था एवं शैक्षिक संस्थाहरुसँग समन्वय गरि कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने गरेको छ ।
यस अभियानमा जो कोही व्यक्तिले न्युनतम पाँच सय रुपैयाँ दान दिएर यस अभियानमा आवद्ध हुन सक्नेछन् । दान दिए वापत यस अभियानबाट गरिएका क्रियाकलाप बाहेक अन्य कोही कसैले व्यक्तिगत लाभ प्राप्त गर्ने छैनन् । यस अभियानमा प्राप्त सहयोग र त्यसको सदुपयोगबारे आवधिक रुपमा पारदर्शी हर हिसाब सार्वजनिक गरिने छ । प्रशासनिक खर्च दश प्रतिशत भन्दा बढ्न दिइने छैन । मिर्गौला बचाऔँ अभियानमा देश विदेशमा रहेका जो सुकै व्यक्ति, परिवार, संस्था वा निकायले योगदान पु¥याउन सक्नेछन् ।
मिर्गौला बचाआँै अभियानले काठमाडौं महानगरपालिकासँग समन्वय गरेर स्वस्थ मिर्गौला स्वस्थ काठमाडौ र रामेछापको मन्थली नगरपालिकासँग समन्वय गरेर स्वस्थ मिर्गौला स्वस्थ मन्थली कार्यक्रम सञ्चालन गरेको थियो । जसमा नगरपालिका अन्र्तगतका स्वास्थ्य केन्द्रमा निःशुल्क पिसाब जाँच गरिएको थियो । पिसाबमा खरावी देखिएका व्यक्तिहरुको काठमाडौमा राष्ट्रिय मिर्गौला उपचार केन्द्र र रामेछापमा मन्थली नगर अस्पतालमा पुनः परिक्षण गरि आवश्यकता अनुसार चिकित्सकको परामर्श दिइएको थियो । कोभिड संक्रमणकालिन समयका कारण सोच गरे जस्तो गर्न नसकिएता पनि यस कार्यक्रममा करिब ४२ हजार व्यक्तिहरु लाभान्वित भएका थिए ।
यस अभियानले हाल प्राविधिक रुपमा विशेषगरि राष्ट्रिय मिर्गौला उपचार केन्द्र,बनस्थली, काठमाडौ र नेपाल मेडिसिटी अस्पताल, ललितपुर सँग सहकार्य गर्ने गरेको छ । स्थानीय तबरमा कुनै कार्यक्रम आयोजना गर्नु परेमा आवश्यकता अनुसार स्थानीय स्वास्थ्य केन्द्र, नर्सिङ्ग कलेजसँग पनि जनशक्तिको लागि समन्वय गर्ने गरिएको छ ।
कोरोनाकालीन समयमा साप्ताहिक फेसबुक लाइभ मार्फत मिर्गौलाको चेतना जगाउन कार्यक्रम सञ्चालन गरिएको थियो । नेपालका विभिन्न एफएम हरुबाट साप्ताहिक, पाक्षिक रुपमा मिर्गौला बचाऔ अभियान कार्यक्रम हालसम्म सञ्चालन भईरहेको छ । रेडियो नेपालबाट पनि यस अभियान बारेको कार्यक्रम साप्ताहिक रुपमा प्रसारण भइरहेको छ । हाल समाजसेवी निलिमा काफ्लेले हरेक आइतबार बेलुका सात बजे मेघा टेलिभिजन, बबरमहल काठमाडौ मार्फत मिर्गौला बचाऔ अभियान अन्तरक्रियात्मक कार्यक्रम सञ्चालन गरिरहनुभएको छ ।
हालै ललितपुर महानगरपालिकासँग ज्येष्ठ नागरिकको घरदैलोमा निःशुल्क मिर्गौला जाँच्ने कार्यक्रमको लागि पनि सहकार्य थालनी भएको छ । निकट दिनमा महालक्ष्मी नगरपालिका ललितपुरका सबै नगरबासीहरुको निःशुल्क मिर्गौला जाँच्ने कार्यक्रम शुभारम्भ गरि दिर्घकालीन रुपमा त्यसको खोज तथा अनुसन्धान गरि प्रभावकारिता मूल्याँकन गर्ने सोच बनाइएको छ ।
समग्र रुपमा भन्नु पर्दा अब रोकथाम उपचारभन्दा वेश हुन्छ भनेर मात्र भएन, गरेर देखाउनु पर्ने समय आएको छ । थोपा थोपा बाट समुन्द्र बनेझै एक एक रुपैयाँबाट यथेष्ट रकम जम्मा हुनसक्छ र मिर्गौला बचाऔ अभियानले देशभर सशक्त रुपमा कार्यक्रम सञ्चालन गर्न सक्छ । हामी आम नेपालीलाई यसमा सहभागी हुन आव्हान गर्दछौँ । यसो भएमा सरकारले मिर्गौला रोगको निःशुल्क उपचारको नाममा खर्च गर्ने अरबौ रुपैयाँ एवं विरामी र आफन्तजनले पाउने झन्झट र अकाल मुत्यवरणलाई जोगाउन सकिने कुरामा कसैको दुईमत नै छैन ।
(लेखक डा.ऋषि कुमार काफ्ले वरिष्ठ मिर्गौला रोग विशेषज्ञ तथा मिर्गौला बचाऔँ अभियानका अध्यक्ष हुनुहुन्छ ।)
