स्तन क्यान्सर : लक्षण, कारण र निदान
विश्वमा नसर्ने रोगहरुमध्ये स्तन क्यान्सर पनि एक हो । स्तनको कुनै पनि भागमा रहेका कोष–कोषिका ( Cells) जब असामान्य किसिमले परिवर्तन भई तिनीहरुबाट बन्ने अनियन्त्रित तथा अनाबश्यक बृद्धिबाट बन्ने गाँठागुठी र निको नहुने घाउलाई स्तन क्यान्सर भन्न सकिन्छ । १० प्रतिशत भन्दा कम गाँठागुठीमा क्यान्सर पाईन्छ ।
स्तन क्यान्सर रोगका लक्षणहरु:
१. स्तन तथा काखीमा गिर्खा पर्नु ।
२. स्तनको छाला सुन्तलाका बोक्रा जस्तो देखिनुको साथै स्तनको आकार परिवर्तन हुनु ।
३. स्तनबाट लगातार हरियो, कालो, रातो तरल पदार्थ आउनु ।
४. स्तनको मुन्टो गाडिनु भित्र पस्नु ।
५. स्तनको मुन्टो वरिपरि चिलाउनु, र लामो समयसम्म निको नहुने घाउ हुनु ।
स्तन रोगको प्रकृति र प्रकारहरु:
मुख्यत: दुई प्रकृतिका हुन्छन् ।
धेरैजसो स्तन क्यान्सर दूध बनाउने ग्रन्थी, (Lobules) र दूधलाई बोकेर लिएर जाने नली (Duct) मा पाईन्छ । यी पनि दुई किसिमका हुन्छन् । एउटा ग्रन्थी भित्र त्यस्तै दूध बोक्ने नलीभित्रै रहन्छन् जसलाई (CARCINOMA INSITU) भनिन्छ ।
यसलाई ( NON INVASIVE BREAST CARCINOMA) भनिन्छ । अर्को ग्रन्थी र दूधको नलीबाट पनि बाहिर निस्कने क्यान्सर भनिन्छ जसलाई (INVASIVE CARCINOMA) भनिन्छ ।
विश्व र नेपालमा प्रमाणित विरामीहरुको अवस्था :
विश्वमा करिव २३ लाख जति स्तन क्यान्सर प्रभावित छन् । जसमध्ये ६ लाख पचास हजारको मृत्यु भईसकेको छ । सन् २०२० सम्म ७८ लाख स्तन क्यान्सरका विरामी ५ बर्ष भित्र पत्ता लागेको थियो । नेपालको सन्दर्भमा यसले स्तन क्यान्सरको भयावह अवस्था देखाउँछ । नेपालको सन्दर्भमा २०१२ मा (GLOBOCAN) ले गरेको सर्भेमा प्रत्येक १ लाखमा १४ जना स्तन क्यान्सर भएको पाइएको छ । यसैलाई आधार मान्ने हो भने पनि नेपालमा ५ बर्ष भित्र ३० हजार जति स्तन क्यान्सरका विरामी हुन्छन् ।
स्तन क्यान्सर पत्ता लगाउने विधि :
१.आफ्नो स्तन आफै परिक्षण गर्ने (BSE) Breast Self Examination.
२. नियमित स्वास्थ्य परिक्षण
३.Ultra Sound / Video X- ray ( गर्ने ४० बर्ष भन्दा कम उमेरलाई
४.Mamography ४० भन्दा बढी उमेरका महिलालाई (प्रत्येक बर्ष)
५. यी बाहेक (MRI) पनि गर्न मिल्छ ।
स्तन क्यान्सरको निदान :
FNAC स्तनमा भएका अस्वभाविक गिर्खाको मसिनो सुईले घोचेर निकालेको तरल पदार्थको (Cytology) गरी निदान गर्ने । (Histopathology) गिर्खाबाट सानु टुक्रा मासु निकालेर ( Trucut Bx,Incisional Bx,Excisional Bx) परिक्षण गरी स्तन क्यान्सरको निदान गरिन्छ ।
रोगका उपचारका तरिका :
मुख्य ४ किसिमका उपचार पद्धति हुन्छ ।
१. सर्जरी – सर्जरीको पनि (BCS) गरियो भने गिर्खा मात्र काटेर स्तन बचाईन्छ ।
( MRI Modified Radical Mastectomy) यसमा सबै स्तन फालिन्छ ।
२. केमोथेरापी
३. रेडियसन
४. हर्माेनल थेरापी
नेपालमा आजभन्दा २४ बर्ष अघि स्थापना भएको बीपी कोइराला मेमोरियल क्यान्सर अस्पताल सय बेडबाट शुरु भई ४५० बेड भएको छ सोही अनुसार बार्षिक १ लाख भन्दा बढी बिरामीहरु इएम् मा आउँछन् । यसैगरी स्तन क्यान्सरका बिरामी पनि बढ्दो छ । यसको विस्तारको लागि प्रत्येक प्रदेशमा एक–एक वटा यस अस्पतालको शाखा विस्तार गर्नुपर्छ । उपचारको लागि आवश्यक जनशक्ति एकदमै कम छन् । दक्ष जनशक्तिको लागि राज्यले लगानी गर्नुपर्छ । यस अस्पतालले पनि दक्षजनशक्तिको लागि (Fellowship MCH) जस्ता कार्यक्रम सञ्चालन गरेको छ यसले थोरै भएपनि यस बिरामीको उपचारमा मदत पुग्छ ।
विरामीको उपचार पद्धतिमा आवश्यक नयाँ तथा प्रविधि सोही अनुसारको प्राविधिकहरुलाई (Training Refreshment Course) तथा विभिन्न अन्बेषणमा सामेल गरी दक्ष जनशक्ति उत्पादित गर्दै प्राविधिक क्षेत्रको विकास गर्नुपर्छ । वीपी कोइराला मेमोरियल क्यान्सर अस्पताल नेपालको एक मात्र क्यान्सर बिरामीलाई एकीकृत रुपबाट सेवा दिने अस्पताल हो । यस अस्पतालले विभिन्न किसिमका क्यान्सर रोगीहरुलाई सोही विषयका विशेषज्ञबाट उपचार गराईन्छ । क्यान्सर आपंmै पनि एक किसिमको जटिल रोग भएकोले यसको उपचारलाई समय लाग्न सक्छ । यहाँ बिरामीलाई उपचार गर्न सरल छ । त्यसैले दक्षिण एशियामा यसलाई सफल अस्पतालको रुपमा लिईन्छ ।
लेखक डा.विश्वराम पौडेल सिनियर कन्सल्टेण्ट बे्रष्ट सर्जन तथा वीपी कोईराला मेमोरियल क्यान्सर अस्पताल, चितवनको सर्जिकल अंकोलोजी विभागको प्रमुख हुनुहुन्छ ।
