कानको शल्यक्रिया : भ्रम र यथार्थ [ डा.संजय कोइराला ]

डा.संजय कोइराला
भ्रम: कानको शल्यक्रिया गरेर खासै फाइदा हुँदैन,न सुनाइ राम्रो हुन्छ न त पाक्न नै छोड्छ्र भन्ने आम सर्वसाधारणको बुझाई यथार्थ थियो,यो भनाई केही समय अघिसम्म सत्य नै थियो । पहिले कान सम्बन्धि रोगहरुको शल्यक्रिया धेरै हुदैनथ्यो ।

शल्यक्रिया गर्ने उपकरणहरु,प्रविधिहरु उच्चस्तरका थिएनन्। कान सुन्नको लागि कानको मध्य भागमा हुने हड्डीहरुको मर्मत गर्ने अप्रेशन नेपालमा खासै हुँदैनथ्यो । पहिले पहिले अप्रेशन गरेकाहरुको सुन्ने शक्ति कम भएको पनि हामीले धेरै नै सुनेका छौँ,देखेका पनि छौँ,तर अहिले आएर धेरै परिवर्तनहरु भैसकेका छन् । हामीसंँंग नयांँ नयांँ उपकरणहरु उपलब्ध छन् । कानको अप्रेशन गरेर धेरै बिरामीहरुको सुनाइसंगै जीवनमा पनि धेरै नै परिवर्तन ल्याइसकेका छौँ ।

कान सम्बन्धी रोगहरुको अप्रेशन मुख्य गरेर दुई प्रकारका हुन्छन जुन रोगका आधारमा वर्गीकरण गरिएको छ ।
एकथरी कान बेलाबेलामा पाक्ने,औषधि राखेपछि केही समय ठिक हुने र पुन:कानमा पानी पसेमा या रुघाखोकी लागेमा पाकीहाल्ने हुन्छ । त्यस्ता बिरामीको कानको पर्दामा प्वाल परेको हुन्छ । यसलाई हामी COM MUCOSAL भन्ने गर्छौं । कान जति धेरै समय पाक्दै गर्छ उति नै सुन्ने शक्ति कम हुंँदै जान्छ, पाक्ने क्रम बढ्दै जाँदा कान भित्र हुने हाम्रा साना हड्डीहरु पनि बिग्रदंै जान्छ । जसको कारण सुन्ने शक्ति कम हुने हो । यस्तो रोगमा अप्रेशन गर्दा रोगको अवस्था हेरेर सुन्ने शक्ति बनाउन सकिने नसकिने भनेर हामीले निक्र्याेल गर्छौं । पहिले पहिले ती हड्डीहरु बनाउने प्रविधि थिएन । अहिले अधिकांश अप्रेशनहरुमा ति हड्डीहरु बनाउन सम्भव हुने हुँदा सुन्ने शक्ति बनाउन सकिन्छ । तर जब कानको नशामा नै असर पर्न थाल्छ तब सुन्ने शक्ति बनाउन सकिंदैन। अत:जति छिटो या समयमै अप्रेशन गर्यो त्यति नै सुन्ने बनाउन सम्भव हुन्छ,जति ढिला हुन्छ त्यति नै खर्च पनि बढी लाग्ने र सुन्ने बनाउने सम्भावना पनि कम हुदै जान्छ ।

कानको सबैभन्दा धेरै हुने अप्रेशन भनेको जाली टाल्ने अप्रेशन हो,जसलाई हामी माइरिन्गोप्लास्टि भन्छौं । MYRINGOPLASTY कान सम्बन्धि विश्वमै सबै भन्दा धेरै हुने अप्रेशन यही नै हो । जाली मात्र प्वाल परेर सुनाइ कम भएको अवस्थामा यति मात्रै पर्याप्त हुन्छ । तर यदि कानका हड्डीहरुमा पनि समस्या आइसकेको रहेछ भने यो अप्रेशनले मात्रै पर्याप्त नहुन सक्छ । अझ यस्तो अवस्थामा जाली मात्र टाल्ने कामले सुन्ने शक्ति झन् कम हुन जान्छ । विगतमा भएको पनि यही नै हो । उपकरण अभाव, पर्याप्त तालिमको अभाव र बिरामीको संख्या अभावजस्ता विभिन्न समस्याहरुका कारण यसो भैरहेको थियो,अझै पनि धेरै अस्पतालहरुमा जाली टाल्ने अप्रेशन मात्रै हुने गर्छन ।

कानको हड्डी बिग्रेको अवस्थामा ती हड्डीहरुको पनि मर्मत गर्नुपर्छ । ASSICULOPLASTY
अनि मात्रै सुन्ने शक्तिमा सुधार आउंछ । यो अप्रेशन गर्न थालेको नेपालमा धेरै समय भएको छैन र यो जहाँतहींँ हुँदैन । कानको हड्डी बिग्रे नबिग्रेको अप्रेशन अगावै यकिन गर्न गाह्रो हुन्छ । सुन्ने शक्तिले केही मात्रामा त्यसतर्फ इंगित गरे पनि यसको बारेमा यकिन गर्न अप्रेशनको समयमा हड्डीहरु चलाएपछि मात्र थाहा लाग्छ ।

अर्कोथरी कानको अप्रेशन भनेको निरन्तर कान पकिरहने रोगको लागि हो,जसलाई हामी ASTOIDECTOMY भन्छौं । यस्तो रोगमा कान निरन्तर पाकिरहने गर्छ,कानबाट गन्हाउने पीप बग्ने गर्छ । यसलाई हामी COM SQUAMOUS भन्छौं । कहिलेकाहीं पीपमा रगत पनि मिसिएर आउन सक्छ्र यस्तो रोगले हड्डीमा असर गर्ने हुँदा यो रोग दिमागमा फैलिएर ज्यान समेत जोखिममा पर्न सक्छ । कान सुन्न कम हुदै जाने, मुख बाङ्गो हुने, चक्कर लाग्ने, मस्तिष्क ज्वरो आउने, कान पछाडिको भागमा सुन्निएर पीप बग्ने लगायतका विभिन्न समस्याहरु यो रोगले निम्त्याउन सक्छ ।

यस्तो किसिमको रोगको उपचार अप्रेशन बाट मात्र सम्भव हुन्छ । यो अप्रेशन अलि ठुलो खालको हुन्छ । यो अप्रेशनको मुख्य उद्देश्य रोग निर्मुल परेर ज्यानलाई सुरक्षित पार्नु हो । सुनाइ राम्रो बनाउने यसको मुख्य उद्देश्य नभए पनि सकेसम्म सुनाइको लागि हामी सोही प्रकारको अप्रेशनमा कोशिश गर्छौं । पहिले पहिले यो पनि सम्भव थिएन,तर अहिले हरेक अप्रेशनमा हामीले सम्भव भएसम्म सुनाइको लागि पनि कृतिम हड्डीहरु राख्ने गर्छौं, यसले धेरै हदसम्म सुनाइ बनाउन सम्भव हुन्छ ।

यो खालको अप्रेशनमा बिभिन्न जोखिम पनि रहन्छ । अप्रेशन पश्चात मुख बांगिने,सुनाइ झनै कम हुने,चक्कर लाग्ने जस्ता जटिलताहरु हुन सक्छन । यस्ता जटिलताहरुका कारण धेरै हुन्छन,पहिलो कारण रोग निकै फैलिएको अवस्थामा यस्तो हुने सम्भावना बढी हुन्छ । अर्को अप्रेशन गर्ने शल्य चिकित्सकको बिशेषज्ञतामा पनि जटिलताहरु हुने नहुने निर्भर हुन्छ ।

यस्तो अप्रेशन पश्चात कसै कसैलाई कान पछि पनि पाकिरहने सम्भावना पनि हुन्छ (१२–१८%) । तर अप्रेशन गरे पश्चात पाकिरहेको अवस्थामा माथि उल्लखित जटिलता हुने सम्भावना भने कम हुन्छ । यो अप्रेशन पश्चात बिरामी चिकित्सककोमा समय समयमा आइरहनु पर्ने हुन्छ । यस्तो अप्रेशनमा अधिकांश बिरामीहरुमा कानको प्वाल ठुलो बनाइएको हुन्छ जसले गर्दा भविष्यमा सफाई गर्न सहज हुन्छ ।

लेखक डा.संजय कोइराला बरिष्ठ नाक,कान तथा घांटी रोग बिशेषज्ञ रुपमा पोखरास्थित गण्डकी मेडिकल कलेजमा कार्यरत हुनुहुन्छ ।