नेपालमा महिलाको स्वास्थ्यलाई सुदृढ बनाउने उद्देश्यले सरकारी स्वास्थ्य संस्थाहरूले विभिन्न निःशुल्क सेवाहरू उपलब्ध गराउँदै आएका छन्। विशेषगरी आमा तथा प्रजनन स्वास्थ्यसँग सम्बन्धित सेवाहरूलाई प्राथमिकतामा राख्दै राज्यले महिलादिदीबहिनीका लागि सहज र सुलभ स्वास्थ्य पहुँच सुनिश्चित गर्ने प्रयास गरिरहेको छ। यसै सन्दर्भमा प्रा. डा. सुनिलमणि पोखरेलले महिलाहरूले पाउने निःशुल्क सेवाहरूबारे महत्वपूर्ण जानकारी प्रस्तुत गर्नुभएको छ।
सरकारी अस्पताल तथा स्वास्थ्य चौकीहरूमा गर्भवती महिलाका लागि नियमित जाँच, सुरक्षित प्रसूति सेवा तथा प्रसूति पश्चात् सेवा निःशुल्क रूपमा उपलब्ध छन्। साथै, प्रसूति सेवाका क्रममा लाग्ने खर्चसमेत सरकारले व्यहोर्ने व्यवस्था गरिएको छ, जसले आर्थिक रूपमा कमजोर वर्गका महिलाहरूलाई ठूलो राहत दिएको छ।
त्यसैगरी, परिवार नियोजनसम्बन्धी सेवा पनि निःशुल्क रूपमा उपलब्ध गराइन्छ। अस्थायी तथा स्थायी दुवै प्रकारका साधनहरू—जस्तै कन्डम, पिल्स, इम्प्लान्ट तथा नसबन्दी—सरकारी संस्थाबाट सहजै प्राप्त गर्न सकिन्छ। यसले महिलाहरूलाई आफ्नो प्रजनन स्वास्थ्यमा निर्णय लिन सक्षम बनाएको छ।
महिलामा देखिने पाठेघरको मुखको क्यान्सर (सर्भाइकल क्यान्सर) जाँच तथा सचेतनामूलक कार्यक्रमहरू पनि विभिन्न सरकारी संस्थाबाट सञ्चालन हुँदै आएका छन्। समयमै परीक्षण र रोकथामले यस रोगबाट हुने जोखिमलाई घटाउन मद्दत पुर्याइरहेको छ।
यसबाहेक, किशोरी स्वास्थ्य सेवा, सुरक्षित गर्भपतन सेवा (कानुनी दायराभित्र), पोषणसम्बन्धी परामर्श तथा खोप कार्यक्रमहरू पनि निःशुल्क रूपमा उपलब्ध छन्। विशेषगरी ग्रामीण क्षेत्रका महिलाहरूका लागि यस्ता सेवाहरू जीवनरक्षक सावित भइरहेका छन्। तर, सेवा उपलब्ध हुँदाहुँदै पनि सबै महिलाले त्यसको लाभ लिन सकेका छैनन्। जनचेतनाको कमी, भौगोलिक दुर्गमता तथा सामाजिक संकोचजस्ता कारणले धेरै महिला अझै पनि स्वास्थ्य सेवाबाट वञ्चित छन्। त्यसैले सेवा विस्तारसँगै सचेतना अभिवृद्धि पनि उत्तिकै आवश्यक देखिन्छ।
समग्रमा, सरकारी स्वास्थ्य संस्थाहरूले महिलादिदीबहिनीका लागि प्रदान गर्दै आएका निःशुल्क सेवाहरूले मातृ तथा प्रजनन स्वास्थ्य सुधारमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्याएका छन्। अब चुनौती भनेको ती सेवाहरूलाई सबैसम्म प्रभावकारी रूपमा पुर्याउनु र महिलालाई आफ्नो स्वास्थ्य अधिकारप्रति सचेत बनाउनु हो।
