जन्मजात थाइराइड हर्मोनको समस्या किन हुन्छ ?

जन्मजात थाइराइड हर्मोनको समस्या भनेको बच्चा जन्मँदा नै थाइराइड ग्रन्थि वा थाइराइड हर्मोन उत्पादनसँग सम्बन्धित समस्या हुनु हो । यसलाई चिकित्सकीय भाषामा Congenital Hypothyroidism (जन्मजात थाइराइडको मात्रामा कमी) भनिन्छ । यस्तो समस्या हुनुका प्रमुख कारणहरू निम्न छन् :

– थाइराइड ग्रन्थि नै नबन्नु वा गलत स्थानमा हुनु : कहिलेकाहीँ बच्चाको घाँटीमा बन्नुपर्ने थाइराइड ग्रन्थि नै नबन्ने, सानो बन्ने वा घाँटीभन्दा फरक स्थानमा बन्ने गर्दछ । यस्तो अवस्थामा शरीरलाई आवश्यक मात्रामा थाइराइड हर्मोन उत्पादन हुन सक्दैन । यसलाई जन्मजात थाइराइड समस्याको सबैभन्दा सामान्य कारण मानिन्छ ।

– थाइराइड हर्मोन बन्ने प्रक्रियामा गडबडी : केही बच्चामा थाइराइड ग्रन्थि भए पनि त्यसले हर्मोन बनाउन आवश्यक इन्जाइम वा प्रक्रिया ठीकसँग नगर्न सक्छ । यस अवस्थालाई dyshormonogenesis भनिन्छ । यस्तो समस्या प्रायः आनुवंशिक (वंशानुगत) कारणले हुने गर्दछ ।

– आमाको स्वास्थ्य अवस्थासँग सम्बन्धित कारण : गर्भावस्थामा आमालाई थाइराइडको समस्या (हाइपोथाइराइड वा हाइपरथाइराइड), अत्यधिक आयोडिनको प्रयोग वा थाइराइडसम्बन्धी औषधि सेवन गर्दा बच्चाको थाइराइड हर्मोन उत्पादनमा असर पर्न सक्छ । यसका साथै आमाबाट जाने केही एन्टिबडीहरूले पनि बच्चाको थाइराइड ग्रन्थिलाई दबाउन सक्छन् ।

– आयोडिनको कमी वा बढी : थाइराइड हर्मोन बनाउन आयोडिन अत्यन्त आवश्यक तत्व हो । गर्भावस्थामा आमाको खानामा आयोडिनको कमी भएमा बच्चामा जन्मजात थाइराइड हर्मोनको समस्या देखिन सक्छ । अत्यधिक आयोडिनले पनि थाइराइड ग्रन्थिको काम अवरुद्ध गर्न सक्छ ।

– मस्तिष्कका नियन्त्रण ग्रन्थिको समस्या : थाइराइड ग्रन्थि मस्तिष्कका पिट्युटरी र हाइपोथालामस नामक ग्रन्थिहरूबाट नियन्त्रण हुन्छ । यी ग्रन्थिहरूमा जन्मजात समस्या भएमा थाइराइड ग्रन्थि सामान्य भए पनि हर्मोन उत्पादन कम हुन सक्छ । यस अवस्थालाई Central Hypothyroidism भनिन्छ ।

– आनुवंशिक (जेनेटिक) कारण : केही परिवारमा जन्मजात थाइराइड समस्या दोहोरिरहने देखिन्छ । यसमा थाइराइड ग्रन्थि बन्ने प्रक्रिया वा हर्मोन उत्पादनसँग सम्बन्धित जीनमा खराबी हुन्छ ।

– समयमै पहिचान र उपचारको महत्व : जन्मजात थाइराइड हर्मोनको कमी भए पनि सुरुवाती चरणमा खासै लक्षण नदेखिन सक्छ । समयमै उपचार नगरेमा बच्चाको शारीरिक वृद्धि, मस्तिष्क विकास, बोल्ने क्षमता तथा बौद्धिक विकासमा गम्भीर असर पर्न सक्छ । त्यसैले नवजात शिशुको थाइराइड स्क्रिनिङ (परीक्षण) अत्यन्त आवश्यक मानिन्छ ।

जन्मजात थाइराइड हर्मोनको समस्या प्रायः थाइराइड ग्रन्थि नबन्नु, हर्मोन उत्पादन प्रक्रियामा गडबडी, आमाको स्वास्थ्य अवस्था, आयोडिनको असन्तुलन वा आनुवंशिक कारणले हुने गर्दछ । समयमै पहिचान गरी नियमित औषधि सेवन गराएमा यस्ता बच्चाहरूले पनि सामान्य जीवन यापन गर्न सक्छन् ।