मधुमेह भनेको शरीरमा चिनी (ग्लुकोज) को मात्रा सामान्यभन्दा बढी हुने दीर्घकालीन रोग हो । यो रोग तब हुन्छ जब शरीरले पर्याप्त इन्सुलिन उत्पादन गर्न सक्दैन वा उत्पादन भएको इन्सुलिनले राम्रोसँग काम गर्न सक्दैन । इन्सुलिन प्यान्क्रियाजले बनाउने हर्मोन हो, जसले रगतमा रहेको चिनीलाई शरीरका कोषहरूमा ऊर्जा बनाउन सहयोग गर्छ । इन्सुलिनको कमी वा असन्तुलन हुँदा रगतमा चिनी बढ्न जान्छ र त्यसैलाई मधुमेह भनिन्छ ।
मधुमेह एक दीर्घकालीन स्वास्थ्य समस्या हो । मधुमेहका बिरामीको शरीरले रगतमा चिनीको मात्रा (ब्लड सुगर) नियन्त्रण गर्न सक्ने क्षमतामा कमी आएको हुन्छ । मधुमेहका बिरामीले जीवनभर औषधि सेवन गर्नुपर्ने, आहार र जीवनशैलीमा ध्यान दिनुपर्ने हुनाले यो रोग व्यवस्थापन चुनौतीपूर्ण हुन्छ । औषधि सेवन गरिरहेको अवस्थामा बिरामीले केही महत्वपूर्ण कुराहरू जान्न अत्यावश्यक हुन्छ ।
औषधिको प्रकार र प्रयोग
मधुमेहका औषधि दुई प्रकारका हुन्छन् – ओरल मेडिसिन र इन्सुलिन (सुईमार्फत दिइने) । बिरामीले कुन औषधि, कुन समयमा, कति मात्रामा, कसरी लिनुपर्छ भन्ने कुरा स्पष्ट रुपमा बुझ्नुपर्छ । औषधि छाड्नु वा मात्रा आफैं परिवर्तन गर्नु स्वास्थ्यका लागि हानिकारक हुन सक्छ ।
औषधिको असर र साइड इफेक्ट
मधुमेहका बिरामीले खाने केही औषधिले रक्तचाप, कोलेस्ट्रोल वा पेटसम्बन्धी समस्या निम्त्याउन सक्छ । औषधिको असर नपुग्ने वा अत्यधिक असर हुने जस्ता लक्षण देखिएमा चिकित्सकसँग तुरुन्त परामर्श गर्नुपर्छ ।
ब्लड सुगरबारे जानकारी राख्ने
मधुमेहका बिरामीले नियमितरुपमा रगतमा चिनीको मात्रा जाँच गर्नुपर्छ । घरमै ब्लड ग्लुकोज मिटर प्रयोग गरी बिहान र बेलुकी वा चिकित्सकले निर्देशन दिएको समयमा जाँच गर्नु लाभदायी हुन्छ । यसले औषधि, आहार र व्यायामको प्रभाव मूल्याङ्कन गर्न मद्दत गर्दछ ।
आहार र पोषणमा नियन्त्रण गर्ने
मधुमेहका बिरामीको खानपानले रोग नियन्त्रणमा ठूलो भूमिका खेल्छ । मिठाइ, प्रशोधित चिनी, सफा आटा र फास्ट फुड खाने काम सीमित गर्नुपर्छ । सागसब्जी, अन्न, फलफूल, माछा, दाल र कम बोसो भएको मासु खानु लाभदायक हुन्छ । खानपान नियमित र सन्तुलित गरेमा रगतमा चिनीको मात्रालाई ठिक राख्न मद्दत गर्दछ ।
व्यायाम र शारीरिक गतिविधि नियमित गर्ने
हल्का व्यायाम, हिँडाइ, साइकल चलाउने, योगा वा स्ट्रेचिङले रगतमा चिनी नियन्त्रणमा मद्दत गर्छ । व्यायामले वजन घटाउन, मुटुको स्वास्थ्य सुधार्न र दीर्घकालीन जटिलता रोक्न पनि सहयोग पुर्याउँछ ।
तनाव व्यवस्थापन र पर्याप्त निद्रा
तनाव, चिन्ता र अनिद्राले ब्लड ग्लुकोज अस्थिर बनाउँछ । ध्यान, श्वासप्रश्वास अभ्यास, योगा वा मनपर्ने गतिविधिबाट मानसिक सन्तुलन कायम गर्नु लाभदायी हुन्छ ।
हानिकारक बानीमा ध्यान दिन अत्यावश्यक छ । धुम्रपान र अत्यधिक मद्यपानले मधुमेहको जटिलता बढाउँछ । औषधि सेवन गर्दा नियमितरुपमा रगतको जाँच, वजन, रक्तचाप र कोलेस्ट्रोलको निगरानी पनि आवश्यक हुन्छ ।
मधुमेहका बिरामीले औषधि, आहार, व्यायाम, मानसिक स्वास्थ्य, नियमित अनुगमन र जीवनशैली सुधारमा ध्यान दिएमा दीर्घकालीन जटिलता (जस्तैः आँखाको समस्या, मिर्गौला रोग, मुटु रोग र नसासम्बन्धी समस्या) कम गर्न सकिन्छ । बिरामीले आफूले लिने औषधि, खानपान र जीवनशैलीको सम्बन्ध बुझेर जिम्मेवार व्यवहार गर्दा मात्र मधुमेह नियन्त्रणमा रहन्छ ।
मधुमेहको औषधि सेवन गरिरहेका बिरामीले औषधि सेवन, ब्लड सुगर निगरानी, सन्तुलित खानपान, नियमित व्यायाम, मानसिक सन्तुलन र हानिकारक बानीबाट बच्ने कुरामा ध्यान दिनु अनिवार्य छ । यसरी जीवनशैली सुधार गर्दै औषधि सेवन गर्दा रोग नियन्त्रण भई स्वस्थ जीवनयापन गर्न सकिन्छ ।
