आजको व्यस्त जीवनशैली, तनाव, अनियमित खानपान र शारीरिक गतिविधिको कमीका कारण मुटुसम्बन्धी रोगको समस्या दिनप्रतिदिन बढ्दै गएको छ । पहिले उमेर ढल्किएपछि मात्रै देखिने मुटुरोग अहिले कम उमेरमै पनि देखिन थालेको छ । त्यसैले मुटु स्वस्थ राख्नका लागि औषधिभन्दा पनि दैनिक जीवनशैली र खानपानमा ध्यान दिनु अत्यन्त आवश्यक छ ।
मुटु हाम्रो शरीरको सबैभन्दा महत्वपूर्ण अंग हो । यसले शरीरभर रगत प्रवाह गराएर अक्सिजन र आवश्यक पोषण पुर्याउने काम गर्छ । यदि मुटु स्वस्थ रहेन भने शरीरका अन्य अंगहरूमा पनि असर पर्न थाल्छ । त्यसैले के खाने ? के नखाने ? भन्ने विषयमा सचेत हुन जरुरी छ ।
स्वस्थ मुटुका लागि के खाने ?
– हरियो सागसब्जी बढी खाने : पालुङ्गो, मेथी, बन्दा, ब्रोकाउली, सिमी, करेला, लौका जस्ता हरियो सागसब्जी मुटुका लागि धेरै फाइदाजनक मानिन्छन् । यस्ता तरकारीमा फाइबर, भिटामिन र एन्टिअक्सिडेन्ट प्रशस्त पाइन्छ । यसले रक्तचाप नियन्त्रण गर्न र शरीरमा खराब बोसो जम्न नदिन मद्दत गर्छ ।
– फलफूल नियमित खाने : स्याउ, सुन्तला, केरा, अनार, एभोकाडो, आँप, मेवालगायत फलफूलले मुटुलाई स्वस्थ राख्न मद्दत गर्छन् । फलफूलमा पाइने प्राकृतिक पोषण तत्वले कोलेस्ट्रोल कम गर्न र रक्तनली सफा राख्न सहयोग पुर्याउँछ ।
– माछा र ओमेगा–३ युक्त खाना : माछामा पाइने ओमेगा–३ फ्याटी एसिड मुटुका लागि निकै लाभदायक हुन्छ । यसले शरीरमा खराब बोसो कम गर्न र रगत जम्ने सम्भावना घटाउन मद्दत गर्छ । नेपालमा पाइने स्थानीय माछा पनि लाभदायक हुन्छन् ।
– गेडागुडी र सुख्खा फलफूल : राजमा, चना, मास, भटमास, बदाम, ओखर, काजु जस्ता खानेकुराले शरीरलाई आवश्यक प्रोटिन र राम्रो बोसो दिन्छन् । विशेषगरी ओखर र बदामले मुटुको स्वास्थ्य राम्रो राख्न मद्दत गर्दछ ।
– पुरै अन्नबाट बनेका परिकार : ढिँडो, फापर, जौ, ओट्स, गहुँको पिठोबाट बनेका खानेकुरा मुटुका लागि राम्रो मानिन्छ । यस्ता खानेकुरामा फाइबर बढी हुने भएकाले कोलेस्ट्रोल नियन्त्रणमा सहयोग पुग्छ ।
– प्रशस्त पानी पिउने : शरीरलाई हाइड्रेट राख्न पानी आवश्यक हुन्छ । पर्याप्त पानी पिउँदा रक्तसञ्चार राम्रो हुन्छ र शरीरको कार्य प्रणाली सन्तुलित रहन्छ ।
– लसुन र अदुवा : लसुनले रक्तचाप र कोलेस्ट्रोल नियन्त्रण गर्न सहयोग पुर्याउने विभिन्न अध्ययनले देखाएको छ । अदुवाले पनि रक्तसञ्चार सुधार गर्न मद्दत गर्छ ।
स्वस्थ मुटुका लागि के नखाने ?
– बढी चिल्लो खाना : अत्यधिक तेलमा पकाइएका परिकार, फास्टफुड, पकौडा, समोसा, चाउमिन, फ्रेन्च फ्राइज जस्ता खानेकुराले शरीरमा खराब बोसो बढाउँछ । यसले रक्तनली बन्द हुने जोखिम बढाउँछ ।
– जंकफुड र प्याकेटका खाना : चिप्स, कुरकुरे, बिस्कुट, प्रशोधित मासु, रेडिमेड खाना आदिमा नुन, चिनी र ट्रान्सफ्याट बढी हुन्छ । यस्तो खानाले मुटुलाई बिस्तारै कमजोर बनाउँछ ।
– बढी नुन भएको खाना : अत्यधिक नुनले उच्च रक्तचाप बढाउँछ । उच्च रक्तचाप मुटुरोगको प्रमुख कारणमध्ये एक हो । त्यसैले खाना पकाउँदा नुन कम प्रयोग गर्नु राम्रो हुन्छ ।
– धेरै चिनी भएको खाना : कोल्डड्रिंक्स, मिठाई, केक, चकलेट, अत्यधिक चिनी भएको चिया वा कफीले मोटोपना र मधुमेह बढाउँछ । मधुमेह भएका व्यक्तिमा मुटुरोगको जोखिम बढी हुन्छ ।
– धूमपान र मदिरा : धूमपानले रक्तनली साँघुरो बनाउँछ र मुटुमा अक्सिजन पुग्ने प्रक्रिया कमजोर बनाउँछ । अत्यधिक मदिरा सेवनले रक्तचाप बढाउनुका साथै मुटुको कार्यक्षमतामा असर पुर्याउँछ ।
– रातो मासु धेरै खाने : खसी, बोका, भैंसीको मासु अत्यधिक खाँदा शरीरमा बोसो बढ्न सक्छ । मासु खानै नहुने भन्ने होइन, तर सीमित मात्रामा र सन्तुलित तरिकाले खानु आवश्यक हुन्छ ।
मुटु स्वस्थ राख्न अपनाउनुपर्ने बानी
– नियमित व्यायाम : दिनमा कम्तीमा ३० मिनेट हिँड्ने, दौडिने वा हल्का व्यायाम गर्ने बानीले मुटु बलियो बनाउँछ । लिफ्टको सट्टा भर्याङ प्रयोग गर्ने, बिहान बेलुका हिँड्ने बानी उपयोगी हुन्छ ।
– तनाव कम गर्ने : अत्यधिक तनावले मुटुमा नकारात्मक असर पार्छ । योग, ध्यान, संगीत सुन्ने, परिवारसँग समय बिताउने जस्ता गतिविधिले मानसिक तनाव कम गर्न मद्दत गर्छ ।
– पर्याप्त निद्रा : राम्रो स्वास्थ्यका लागि दैनिक ७ देखि ८ घण्टा निद्रा आवश्यक मानिन्छ । निद्रा नपुग्दा रक्तचाप र तनाव बढ्न सक्छ ।
– तौल नियन्त्रणमा राख्ने : मोटोपनाले मुटुरोगको जोखिम बढाउँछ । त्यसैले सन्तुलित भोजन र नियमित व्यायाममार्फत तौल नियन्त्रणमा राख्नुपर्छ ।
– नियमित स्वास्थ्य जाँच : रक्तचाप, कोलेस्ट्रोल र सुगरको नियमित परीक्षण गर्दा मुटुरोगको जोखिम समयमै थाहा पाउन सकिन्छ । विशेषगरी परिवारमा मुटुरोगको इतिहास भएका व्यक्तिले नियमित जाँच गराउनु आवश्यक हुन्छ ।
मुटु स्वस्थ राख्न महँगो उपचारभन्दा पनि सही जीवनशैली र सन्तुलित खानपान सबैभन्दा महत्वपूर्ण हुन्छ । हरियो सागसब्जी, फलफूल, फाइबरयुक्त खाना र पर्याप्त पानी सेवन गर्ने बानीले मुटुलाई स्वस्थ राख्न मद्दत गर्छ । अत्यधिक तेल, नुन, चिनी, जंकफुड, धूमपान र मदिराबाट टाढा रहनु आवश्यक हुन्छ । आजैदेखि खानपान र जीवनशैलीमा सानो परिवर्तन गर्ने हो भने भविष्यमा ठूलो मुटुरोगबाट बच्न सकिन्छ । स्वस्थ मुटु नै स्वस्थ जीवनको आधार हो ।
