नेपालको स्वास्थ्य क्षेत्रमा फार्मेसी जनशक्तिको भूमिका पछिल्ला वर्षहरूमा तीव्ररूपमा विस्तार हुँदै गएको छ । औषधिको सुरक्षित प्रयोग, गुणस्तरीय स्वास्थ्य सेवा, बिरामीलाई सही परामर्श तथा स्वास्थ्य प्रणालीलाई प्रभावकारी बनाउन फर्मासिस्ट र फार्मेसी जनशक्तिको योगदान अत्यन्त महत्वपूर्ण मानिन्छ । स्वास्थ्य क्षेत्रमा आधुनिक प्रविधिको विकास, अस्पताल सेवाको विस्तार तथा औषधि उद्योगको वृद्धि सँगसँगै नेपालमा फार्मेसी क्षेत्रको आवश्यकता पनि बढ्दै गएको छ । अवसरसँगै यस क्षेत्रमा विभिन्न चुनौतीहरू पनि देखिएका छन् ।
नेपालमा अहिले डिप्लोमा, ब्याचलर तथा मास्टर्स तहसम्म फार्मेसी शिक्षा अध्ययन गराउने कलेज तथा विश्वविद्यालयहरूको संख्या बढ्दो अवस्थामा छ । प्रत्येक वर्ष ठूलो संख्यामा विद्यार्थीहरू फार्मेसी अध्ययनतर्फ आकर्षित भइरहेका छन् । यसले दक्ष जनशक्ति उत्पादनमा सहयोग पुर्याएको छ । स्वास्थ्य सेवा प्रणालीलाई अझ व्यवस्थित बनाउन प्रशिक्षित फर्मासिस्टको आवश्यकता दिनप्रतिदिन बढ्दै गएको छ ।
विशेषगरी अस्पताल फार्मेसी तथा क्लिनिकल फार्मेसी क्षेत्रमा फर्मासिस्टको भूमिका अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ । बिरामीलाई दिइने औषधिको मात्रा, प्रयोग विधि, औषधिबीचको असर तथा सम्भावित साइड इफेक्टबारे जानकारी दिन फर्मासिस्ट आवश्यक पर्छन् । विकसित देशहरूमा चिकित्सक, नर्स र फर्मासिस्ट मिलेर उपचार टोलीका रूपमा काम गर्ने अभ्यास सामान्य भइसकेको छ । नेपालमा पनि विस्तारै क्लिनिकल फार्मेसी सेवाप्रति चासो बढ्न थालेको देखिन्छ ।
नेपालमा औषधि उद्योगको विस्तारले फार्मेसी जनशक्तिको सम्भावना थप बढाएको छ । अहिले नेपालमै धेरै प्रकारका औषधिहरू उत्पादन भइरहेका छन् । औषधि उत्पादन, गुणस्तर नियन्त्रण, अनुसन्धान, प्याकेजिङ तथा नियमनका लागि दक्ष फार्मेसी जनशक्ति अपरिहार्य हुन्छ । स्वदेशी औषधि उद्योगहरूको वृद्धिसँगै फर्मासिस्टका लागि रोजगारीका अवसर पनि विस्तार हुँदै गएका छन् ।
फार्मेसी जनशक्तिको अर्को महत्वपूर्ण क्षेत्र भनेको औषधि अनुसन्धान र जनस्वास्थ्य हो । नयाँ औषधिको अध्ययन, औषधिको प्रभावकारिता परीक्षण तथा औषधिको सुरक्षित प्रयोगबारे जनचेतना फैलाउन फर्मासिस्टको महत्वपूर्ण भूमिका हुन्छ । समुदायस्तरमा औषधिको दुरुपयोग रोक्न, एन्टिबायोटिकको सही प्रयोगबारे जानकारी दिन तथा स्वास्थ्य सचेतना कार्यक्रम सञ्चालन गर्न फार्मेसी जनशक्तिको आवश्यकता अझै बढ्दै गएको छ ।
नेपालमा मेडिकल स्टोर तथा रिटेल फार्मेसी सेवा पनि तीव्ररूपमा विस्तार भइरहेको छ । शहरदेखि ग्रामीण क्षेत्रसम्म औषधि पसलको पहुँच बढेको छ । यसले फार्मेसी क्षेत्रमा स्वरोजगारको अवसर सिर्जना गरेको छ । धेरै युवाहरूले आफ्नै फार्मेसी सञ्चालन गरेर रोजगार तथा सेवा दुवै प्रदान गरिरहेका छन् ।
यति धेरै सम्भावना हुँदाहुँदै पनि फार्मेसी क्षेत्र विभिन्न चुनौतीबाट प्रभावित छ । सबैभन्दा ठूलो चुनौती भनेको फर्मासिस्टको भूमिकाबारे पर्याप्त स्पष्टता र सम्मानको कमी हो । नेपालका धेरै अस्पताल तथा स्वास्थ्य संस्थाहरूमा दक्ष फर्मासिस्टको पर्याप्त दरबन्दी छैन । कतिपय अस्पतालमा फार्मेसी सेवा केवल औषधि वितरणमा सीमित देखिन्छ । बिरामीलाई औषधि सम्बन्धी परामर्श दिने अभ्यास अझै व्यापकरूपमा विकास हुन सकेको छैन ।
फार्मेसी अध्ययन पूरा गरेका युवाहरूले आफ्नो योग्यता अनुसारको रोजगारी नपाउने समस्या पनि छ । धेरै स्थानमा कम तलब, सीमित अवसर तथा करियर विकासको अभाव देखिन्छ । यसका कारण दक्ष जनशक्ति विदेश पलायन हुने क्रम बढिरहेको छ । विशेषगरी विकसित देशहरूमा नेपाली फर्मासिस्टहरूको आकर्षण बढ्दै गएको छ । ग्रामीण क्षेत्रमा दक्ष फार्मेसी जनशक्तिको अभाव अर्को चुनौती हो । शहर केन्द्रित स्वास्थ्य सेवा र अवसरका कारण गाउँ तथा दुर्गम क्षेत्रमा प्रशिक्षित जनशक्ति पुग्न सकेको छैन । यसले ग्रामीण समुदायलाई गुणस्तरीय औषधि सेवा प्राप्त गर्न कठिनाइ भइरहेको छ ।
औषधिको अव्यवस्थित प्रयोग पनि नेपालमा गम्भीर समस्या बनेको छ । चिकित्सकको सल्लाहबिना औषधि प्रयोग गर्ने, एन्टिबायोटिकको जथाभावी बिक्री तथा अनधिकृत व्यक्तिबाट फार्मेसी सञ्चालन गरिनु स्वास्थ्य क्षेत्रका लागि चुनौतीपूर्ण विषय हुन् । यस्तो अवस्थाले औषधि प्रतिरोधी समस्या बढाउने खतरा पनि रहेको छ । यी चुनौतीहरूको समाधानका लागि सरकार, नेपाल फार्मेसी परिषद्, स्वास्थ्य संस्था तथा शैक्षिक निकायहरूले दीर्घकालीन योजना बनाउन आवश्यक छ । अस्पतालमा क्लिनिकल फर्मासिस्टको व्यवस्था अनिवार्य गर्ने, ग्रामीण क्षेत्रमा सेवा विस्तारका लागि प्रोत्साहन दिने तथा अनुसन्धान र उद्योग क्षेत्रमा लगानी बढाउने हो भने फार्मेसी क्षेत्र अझ सुदृढ बन्न सक्छ ।
समग्रमा हेर्दा, नेपालमा फार्मेसी जनशक्तिको भविष्य अत्यन्त सम्भावनायुक्त देखिन्छ । स्वास्थ्य सेवाको गुणस्तर सुधार, औषधिको सुरक्षित प्रयोग तथा जनस्वास्थ्य प्रवद्र्धनमा फर्मासिस्टको भूमिका अझै महत्वपूर्ण बन्दै जाने देखिन्छ । अवसर र चुनौतीलाई सन्तुलितरूपमा व्यवस्थापन गर्न सके नेपालमा फार्मेसी क्षेत्र स्वास्थ्य सेवाको बलियो आधारकारूपमा स्थापित हुन सक्छ । यसले गर्दा नेपालमा फार्मेसीसँग सम्बन्धित जनशक्ति र औषधि क्षेत्रको विकासलाई आत्मानिर्भर बनाउँदै यसको दीर्घकालीन गोरेटो निर्माण गर्न सकिने छ ।
