मुटुसम्बन्धी आकस्मिक समस्याका कारण विश्वभर हरेक वर्ष लाखौं मानिसको ज्यान जाने गरेको छ। विशेषगरी अचानक मुटुको धड्कन बन्द हुने (Sudden Cardiac Arrest) अवस्था अत्यन्तै जोखिमपूर्ण मानिन्छ। यस्तो अवस्थामा केही मिनेटभित्रै उचित उपचार नपाए बिरामीको मृत्यु हुन सक्छ। तर आधुनिक प्रविधिको विकाससँगै अटोमेटेड एक्स्टर्नल डिफिब्रिलेटर (Automated External Defibrillator–AED) नामक उपकरणले यस्ता बिरामीको ज्यान बचाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेलिरहेको छ।
के हो एईडी ?
अटोमेटेड एक्स्टर्नल डिफिब्रिलेटर (AED) एउटा पोर्टेबल तथा प्रयोग गर्न सजिलो विद्युतीय उपकरण हो, जसले अचानक मुटुको धड्कन असामान्य भएर बन्द हुन लागेको अवस्थामा बिरामीलाई विद्युतीय झट्का (Electric Shock) दिएर मुटुको धड्कनलाई पुनः सामान्य अवस्थामा फर्काउन मद्दत गर्छ।
यो उपकरण विशेषगरी मुटुको भेन्ट्रिकुलर फिब्रिलेसन (Ventricular Fibrillation) वा पल्सलेस भेन्ट्रिकुलर ट्याकिकार्डिया (Pulseless Ventricular Tachycardia) जस्ता घातक धड्कन सम्बन्धी समस्यामा प्रभावकारी हुन्छ।
अचानक मुटुको धड्कन बन्द हुने अवस्था (Sudden Cardiac Arrest) भनेको मुटुले शरीरमा रगत पम्प गर्न अचानक बन्द गर्नु हो। यस्तो अवस्थामा व्यक्ति बेहोस हुन्छ, सास फेर्न छाड्छ वा असामान्य रूपमा सास फेर्न थाल्छ।
यो अवस्था मुटुाघात (Heart Attack) भन्दा फरक हो। मुटुाघातमा मुटुको रक्तनलीमा अवरोध आउँछ भने कार्डियाक अरेस्टमा मुटुको विद्युतीय प्रणालीमा गडबडी आउँछ।
एईडीले कसरी काम गर्छ ?
एईडीमा दुईवटा इलेक्ट्रोड प्याड हुन्छन्, जुन बिरामीको छातीमा टाँसिन्छ। उपकरणले मुटुको विद्युतीय गतिविधि विश्लेषण गर्छ र आवश्यक परेमा विद्युतीय झट्का दिन निर्देशन दिन्छ।
विशेष कुरा के भने एईडी पूर्ण रूपमा स्वचालित प्रणालीमा आधारित हुन्छ। यसले झट्का आवश्यक छ कि छैन भनेर आफैं मूल्यांकन गर्छ। त्यसैले स्वास्थ्यकर्मी मात्र होइन, सामान्य नागरिकले पनि आधारभूत तालिम लिएपछि यसको प्रयोग गर्न सक्छन्।
उपकरणले चरणबद्ध रूपमा आवाजमार्फत निर्देशन दिन्छ, जसले प्रयोगकर्तालाई सही प्रक्रिया अपनाउन सहयोग गर्छ।
किन महत्वपूर्ण छ एईडी ?
मुटुको धड्कन बन्द भएको प्रत्येक मिनेटसँगै बिरामीको बाँच्ने सम्भावना करिब ७ देखि १० प्रतिशतसम्म घट्दै जान्छ। यदि ३ देखि ५ मिनेटभित्र डिफिब्रिलेसन गर्न सकियो भने बाँच्ने सम्भावना उल्लेखनीय रूपमा बढ्न सक्छ।
यही कारणले विकसित मुलुकहरूमा विमानस्थल, रेल स्टेशन, खेल मैदान, विद्यालय, कार्यालय, सपिङ मल तथा सार्वजनिक स्थानहरूमा एईडी राख्ने व्यवस्था गरिएको हुन्छ।
एईडीका प्रमुख फाइदाहरू
१. जीवन बचाउने प्रभावकारी उपकरण
एईडीको सबैभन्दा ठूलो फाइदा भनेको आकस्मिक अवस्थामा तुरुन्त उपचार उपलब्ध गराएर बिरामीको ज्यान बचाउन सक्नु हो। अस्पताल पुग्नुअघि नै प्रारम्भिक उपचार सम्भव हुने भएकाले मृत्यु दर घटाउन मद्दत पुग्छ।
२. प्रयोग गर्न सजिलो
यस उपकरणको डिजाइन सामान्य व्यक्तिले पनि प्रयोग गर्न सक्ने गरी बनाइएको हुन्छ। अधिकांश एईडीमा नेपाली वा अंग्रेजी भाषामा ध्वनि निर्देशन दिने सुविधा समेत हुन्छ।
३. छिटो निर्णय क्षमता
उपकरणले मुटुको धड्कन विश्लेषण गरी झट्का आवश्यक छ वा छैन भन्ने निर्णय आफैं गर्छ। यसले गलत उपचारको सम्भावना कम गर्छ।
४. आपत्कालीन उपचारमा समय बचत
एम्बुलेन्स वा चिकित्सक आउनुअघि नै एईडी प्रयोग गर्न सकिने भएकाले बहुमूल्य समय बचाउन सकिन्छ।
५. सार्वजनिक स्वास्थ्य सुरक्षामा योगदान
सार्वजनिक स्थानमा एईडी उपलब्ध हुँदा आकस्मिक कार्डियाक अरेस्ट भएका व्यक्तिको उपचार तुरुन्त सम्भव हुन्छ। यसले समुदायस्तरमा स्वास्थ्य सुरक्षा मजबुत बनाउँछ।
एईडी प्रयोग गर्दा ध्यान दिनुपर्ने कुराहरू
– बिरामी अचेत छ र सास फेरेको छैन भने तुरुन्त आपत्कालीन स्वास्थ्य सेवा बोलाउनुपर्छ।
-सीपीआर (CPR) सुरु गर्नुपर्छ।
-एईडी उपलब्ध भए तत्काल ल्याएर प्रयोग गर्नुपर्छ।
-उपकरणको निर्देशन पालना गर्नुपर्छ।
-झट्का दिने क्रममा बिरामीलाई कसैले छोएको हुनु हुँदैन।
-झट्का दिएपछि पुनः सीपीआर जारी राख्नुपर्छ।
नेपालमा एईडीको आवश्यकता
नेपालमा मुटुरोगीको संख्या बढ्दै गएको अवस्थामा एईडीको प्रयोग र पहुँच विस्तार गर्नु समयको आवश्यकता बनेको छ। विशेषगरी अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल, बसपार्क, सरकारी कार्यालय, विद्यालय, विश्वविद्यालय, बैंक, खेलकुद मैदान तथा भीडभाड हुने सार्वजनिक स्थानहरूमा एईडी राख्ने व्यवस्था गर्न सके धेरै नागरिकको जीवन बचाउन सकिन्छ।
यसका साथै विद्यालय, कलेज, सुरक्षाकर्मी, ट्राफिक प्रहरी, खेलकुद प्रशिक्षक तथा सर्वसाधारणलाई सीपीआर र एईडी प्रयोगसम्बन्धी तालिम प्रदान गर्न आवश्यक देखिन्छ।
अटोमेटेड एक्स्टर्नल डिफिब्रिलेटर (एईडी) आधुनिक स्वास्थ्य प्रविधिको एउटा महत्वपूर्ण उपलब्धि हो। अचानक मुटुको धड्कन बन्द हुँदा केही मिनेटमै बिरामीको जीवन र मृत्युको निर्णय हुन सक्छ। यस्तो अवस्थामा एईडीले समयमै विद्युतीय झट्का दिएर मुटुको धड्कन पुनः सञ्चालन गर्न मद्दत गर्छ। प्रयोग गर्न सजिलो, सुरक्षित र प्रभावकारी भएकाले यो उपकरण सार्वजनिक स्वास्थ्य सुरक्षाको महत्वपूर्ण माध्यम बनेको छ। नेपालमा पनि यसको पहुँच विस्तार गर्दै जनचेतना अभिवृद्धि गर्न सकिए असंख्य मानिसको अमूल्य जीवन बचाउन सकिनेछ।
