मधुमेह (डायबिटिज) आजको समयमा धेरै मानिसमा देखिने दीर्घकालीन रोग हो । असन्तुलित खानपान, शारीरिक निष्क्रियता, तनाव, मोटोपन तथा वंशाणुगत कारणले यसको जोखिम बढिरहेको छ । मधुमेहबारे समाजमा अझै पनि धेरै भ्रमहरू फैलिएका छन् । यस्ता भ्रमका कारण कतिपय बिरामी समयमै उपचार गर्नबाट वञ्चित हुने गरेका छन् । त्यसैले मधुमेहसम्बन्धी भ्रम र वास्तविकता बुझ्नु अत्यन्त आवश्यक छ ।
सबैभन्दा ठूलो भ्रम भनेको “धेरै चिनी खाँदा मात्रै मधुमेह हुन्छ” भन्ने हो । वास्तवमा मधुमेह केवल चिनी खाएर मात्र हुने रोग होइन । शरीरमा इन्सुलिनको कमी हुनु वा इन्सुलिनले सहीरूपमा काम नगर्नु यसको मुख्य कारण हो । अत्यधिक जंक फुड, मोटोपन, व्यायामको कमी, तनाव र पारिवारिक इतिहासले पनि मधुमेहको जोखिम बढाउँछ । चिनी धेरै खाने बानीले तौल बढाउन सक्छ, जसले अप्रत्यक्षरूपमा मधुमेहको सम्भावना बढाउँछ ।
अर्को भ्रम “मधुमेह वृद्ध मानिसलाई मात्र हुन्छ” भन्ने छ । तर अहिले कम उमेरका युवायुवती र बालबालिकामा समेत मधुमेह देखिन थालेको छ । विशेषगरी मोटोपन, मोबाइल तथा कम्प्युटरमा धेरै समय बिताउने बानी, फास्टफुडको अत्यधिक प्रयोग र निष्क्रिय जीवनशैलीका कारण युवामा मधुमेह बढिरहेको छ ।
कतिपय मानिस “मधुमेह भए जीवनभर चामल वा मिठो खान पाइँदैन” भन्ने सोच राख्छन् । वास्तविकता के हो भने मधुमेहका बिरामीले सन्तुलित मात्रामा खानपान गर्न सक्छन् । चिकित्सक वा पोषणविद्को सल्लाहअनुसार उचित मात्रा मिलाएर खानु आवश्यक हुन्छ । पूर्णरूपमा भोकै बस्नु वा सबै खानेकुरा बन्द गर्नु समाधान होइन ।
“औषधि सुरु गरेपछि जीवनभर खानुपर्छ, त्यसैले औषधि नखानु राम्रो” भन्ने भ्रम पनि धेरैमा पाइन्छ । मधुमेह नियन्त्रणमा राख्न औषधि, व्यायाम र खानपान सबै महत्वपूर्ण हुन्छन् । कतिपय अवस्थामा तौल नियन्त्रण र जीवनशैली सुधार गरेपछि औषधिको मात्रा घट्न सक्छ । तर चिकित्सकको सल्लाहबिना औषधि बन्द गर्नु खतरनाक हुन सक्छ ।
अर्को गलत धारणा “इन्सुलिन प्रयोग गर्नु भनेको रोग धेरै बिग्रिनु हो” भन्ने छ । वास्तवमा इन्सुलिन मधुमेह नियन्त्रण गर्ने प्रभावकारी उपचारमध्ये एक हो । केही बिरामीमा शरीरले पर्याप्त इन्सुलिन बनाउन नसक्ने भएकाले इन्सुलिन आवश्यक पर्छ । समयमै इन्सुलिन प्रयोग गर्दा मुटु, मिर्गौला, आँखा र स्नायुसम्बन्धी जटिलताबाट बच्न मद्दत मिल्छ ।
कतिपयले “जडिबुटी वा घरेलु उपचारले मधुमेह पूर्ण निको हुन्छ” भन्ने विश्वास गर्छन् । हालसम्म मधुमेह पूर्णरूपमा निको पार्ने प्रमाणित औषधि वा घरेलु उपाय भेटिएको छैन । केही जडिबुटीले चिनीको मात्रा कम गर्न सहयोग गरे पनि चिकित्सकीय सल्लाहबिना प्रयोग गर्दा अन्य समस्या निम्तिन सक्छ । त्यसैले नियमित स्वास्थ्य परीक्षण र चिकित्सकको सल्लाह अत्यन्त आवश्यक हुन्छ ।
मधुमेहलाई सामान्य रोग ठानेर बेवास्ता गर्नु पनि ठूलो गल्ती हो । अनियन्त्रित मधुमेहले मुटुरोग, मिर्गौला फेल हुने समस्या, आँखाको दृष्टि कमजोर हुने, स्नायुमा असर पर्ने तथा घाउ निको हुन ढिलो हुने जस्ता गम्भीर समस्या निम्त्याउन सक्छ । त्यसैले नियमितरूपमा रगतमा चिनीको मात्रा जाँच गर्नु आवश्यक हुन्छ ।
मधुमेहबाट बच्न स्वस्थ जीवनशैली अपनाउनु नै सबैभन्दा प्रभावकारी उपाय हो । नियमित व्यायाम, सन्तुलित आहार, पर्याप्त निद्रा, तनाव व्यवस्थापन तथा धूम्रपान र मदिराबाट टाढा रहनु आवश्यक छ । साथै परिवारमा मधुमेहको इतिहास भएका व्यक्तिले समय–समयमा स्वास्थ्य परीक्षण गराइरहनु पर्छ ।
यस कारण मधुमेहबारे सही जानकारी हुनु अत्यन्त महत्वपूर्ण छ । भ्रममा परेर उपचार ढिलो गर्नुभन्दा वास्तविकता बुझेर समयमै सावधानी अपनाउनु नै बुद्धिमानी हुन्छ । सही जीवनशैली, नियमित परीक्षण र चिकित्सकीय सल्लाहका माध्यमबाट मधुमेहलाई प्रभावकारीरूपमा नियन्त्रण गर्न सकिन्छ ।
