मानव शरीरको सम्पूर्ण गतिविधि सञ्चालन गर्न स्नायु प्रणालीको महत्वपूर्ण भूमिका हुन्छ । मस्तिष्कबाट शरीरका विभिन्न अंगसम्म सन्देश पुर्याउने मुख्य माध्यम मेरुदण्ड अर्थात स्पाइनल कर्ड हो । मेरुदण्डमा चोटपटक लाग्दा शरीरको चल्ने क्षमता, संवेदना तथा दैनिक जीवनमा गम्भीर असर पर्न सक्छ । यस अवस्थालाई स्पाइनल इन्जुरी भनिन्छ । पछिल्लो समय सवारी दुर्घटना, लड्दा, खेलकुद तथा अन्य शारीरिक आघातका कारण स्पाइनल इन्जुरीका बिरामी बढ्दै गएका छन् ।
स्पाइनल इन्जुरी सामान्य चोट मात्र नभई जीवनभर असर पार्न सक्ने गम्भीर स्वास्थ्य समस्या हो । समयमै उपचार र उचित पुनःस्थापना सेवा पाए धेरै बिरामी सामान्य जीवनमा फर्कन सक्छन् ।
स्पाइनल इन्जुरी के हो ?
मेरुदण्ड वा स्पाइनल कर्डमा चोट लागेर स्नायु प्रणाली प्रभावित हुने अवस्थालाई स्पाइनल इन्जुरी भनिन्छ । यसले शरीरको कुनै भाग चल्न नसक्ने, संवेदना हराउने वा पक्षघातसम्म हुन सक्छ । चोटको स्थानअनुसार असर फरक–फरक देखिन्छ । घाँटीको भागमा गम्भीर चोट लागे हातखुट्टा दुवै चल्न नसक्ने अवस्था आउन सक्छ भने कम्मरमुनिको भागमा चोट लागे खुट्टा चल्न नसक्ने समस्या देखिन सक्छ ।
स्पाइनल इन्जुरी हुने मुख्य कारण
सवारी दुर्घटना : नेपालमा स्पाइनल इन्जुरीको प्रमुख कारण सवारी दुर्घटना बढी देखिएको छ । मोटरसाइकल दुर्घटना, तीव्र गति तथा ट्राफिक नियम उल्लंघनका कारण मेरुदण्डमा गम्भीर चोट लाग्ने सम्भावना बढी हुन्छ ।
लडेर चोट लाग्नु : रुखबाट लड्नु, घरको छतबाट खस्नु वा निर्माण कार्यका क्रममा हुने दुर्घटनाले पनि स्पाइनल इन्जुरी हुन सक्छ ।
खेलकुदका चोटपटक : फुटबल, जिम्नास्टिक तथा साहसिक खेलकाक्रममा मेरुदण्डमा चोट लाग्ने जोखिम हुन्छ ।
हिंसा तथा अन्य आघात : कुटपिट, गोली लाग्नु वा धारिलो हतियारका कारण पनि स्पाइनल कर्डमा क्षति पुग्न सक्छ ।
स्पाइनल इन्जुरीका लक्षणहरू
घाँटी वा ढाडमा अत्यधिक दुखाइ हुनु, हातखुट्टा चलाउन गाह्रो हुनु, शरीर सुन्निनु वा संवेदना हराउनु, कमजोरी वा पक्षघात हुनु, दिसापिसाब नियन्त्रण गर्न नसक्नु, हिँडडुल गर्न कठिनाइ हुनु यस्ता लक्षण देखिएमा बिरामीलाई हतारमा हल्लाउनु हुँदैन । गलत तरिकाले सार्दा चोट अझ गम्भीर हुन सक्छ । त्यसैले सावधानीपूर्वक तुरुन्त अस्पताल पुर्याउनुपर्छ ।
उपचार कसरी गरिन्छ ?
स्पाइनल इन्जुरीको उपचार चोटको अवस्था र गम्भीरताअनुसार गरिन्छ । प्रारम्भिक उपचार सही समयमा हुन सके स्थायी अपांगता कम गर्न सकिन्छ ।
प्राथमिक उपचार : दुर्घटनापछि बिरामीको घाँटी र ढाड स्थिर राख्नुपर्छ । अनावश्यक चलाउँदा स्नायुमा थप क्षति पुग्न सक्छ ।
औषधि उपचार : दुखाइ कम गर्न, सूजन घटाउन तथा संक्रमण रोक्न विभिन्न औषधि प्रयोग गरिन्छ ।
शल्यक्रिया : मेरुदण्ड भाँचिएको, नसामा दबाब परेको वा हड्डी सरेको अवस्थामा शल्यक्रिया आवश्यक पर्न सक्छ । शल्यक्रियाबाट मेरुदण्डलाई स्थिर बनाउने र नसामाथिको दबाब हटाउने काम गरिन्छ ।
फिजियोथेरापी तथा पुनःस्थापना : स्पाइनल इन्जुरीपछि फिजियोथेरापी अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ । नियमित व्यायाम, पुनःस्थापना तथा मानसिक सहयोगले बिरामीलाई दैनिक जीवनमा फर्किन मद्दत गर्छ ।
स्पाइनल इन्जुरीबाट बच्ने उपाय
सवारी चलाउँदा ट्राफिक नियम पालना गर्ने, हलमेट र सिटबेल्ट अनिवार्य प्रयोग गर्ने, मदिरा सेवन गरेर सवारी नचलाउने, निर्माण कार्यमा सुरक्षा सामग्री प्रयोग गर्ने र खेलकुद गर्दा आवश्यक सुरक्षा अपनाउने आदि ।
स्पाइनल इन्जुरी गम्भीर स्वास्थ्य समस्या भए पनि समयमै उपचार, शल्यक्रिया, फिजियोथेरापी तथा पुनःस्थापनाबाट बिरामीमा सुधार ल्याउन सकिन्छ । दुर्घटनाबाट बच्न सावधानी अपनाउनु नै यसको सबैभन्दा प्रभावकारी उपाय हो । जनचेतना, सुरक्षित व्यवहार तथा समयमै उपचारले स्पाइनल इन्जुरीका कारण हुने जटिलता कम गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्दछ ।
