‘फिटल इको’ : गर्भमै शिशुको मुटुको अवस्था थाहा पाउने अत्याधुनिक परीक्षण

काठमाडौं। गर्भमा रहेको शिशुको मुटुको बनावट, कार्यक्षमता तथा रक्तप्रवाहको अवस्थाबारे जन्मअघि नै विस्तृत जानकारी दिने आधुनिक परीक्षण विधिलाई फिटल इकोकार्डियोग्राफी (Fetal Echocardiography) भनिन्छ। सामान्य गर्भ परीक्षण (अल्ट्रासाउन्ड) भन्दा फरक यो विशेष प्रकारको मुटुको अल्ट्रासाउन्ड परीक्षण हो, जसले गर्भमा रहेको शिशुको मुटु स्वस्थ छ कि छैन भन्ने कुरा सूक्ष्म रूपमा मूल्याङ्कन गर्न मद्दत गर्छ।

विशेषज्ञहरूका अनुसार जन्मजात मुटुरोग (Congenital Heart Disease) संसारभरि नै नवजात शिशुमा देखिने प्रमुख जन्मजात समस्यामध्ये एक हो। धेरै अवस्थामा बच्चा जन्मिएपछि मात्र समस्या पत्ता लाग्ने भएकाले उपचारमा ढिलाइ हुन सक्छ। तर गर्भावस्थामै फिटल इको गरिएमा मुटुको समस्या समयमै पहिचान गरी सुरक्षित प्रसूति योजना, जन्मपछिको उपचार तथा आवश्यक शल्यक्रियाको तयारी गर्न सकिन्छ।

फिटल इको भनेको के हो ?

फिटल इकोकार्डियोग्राफी गर्भमा रहेको शिशुको मुटुको विशेष अल्ट्रासाउन्ड परीक्षण हो। यसमा उच्च फ्रिक्वेन्सीका ध्वनि तरङ्ग (Ultrasound Waves) प्रयोग गरेर शिशुको मुटुको आकार, चारवटै कोठा, भल्भ, मुख्य रक्तनली, रक्तप्रवाह तथा मुटुको धड्कनको विस्तृत अध्ययन गरिन्छ।

यो परीक्षणले शिशुको मुटु सामान्य रूपमा विकास भइरहेको छ वा छैन भन्ने कुरा स्पष्ट रूपमा देखाउँछ। साथै मुटुको जन्मजात विकृति, रक्तप्रवाहमा अवरोध, मुटुको धड्कनमा गडबडी तथा अन्य संरचनात्मक समस्याहरू पनि पहिचान गर्न सकिन्छ।

फिटल इको किन आवश्यक हुन्छ ?

सबै गर्भवती महिलालाई फिटल इको अनिवार्य नहुन सक्छ। तर केही विशेष अवस्थाहरूमा चिकित्सकले यो परीक्षण गर्न सल्लाह दिनुहुन्छ। यस्ता अवस्थाहरूमा फिटल इको गर्नुपर्ने सम्भावना बढी हुन्छः

– सामान्य अल्ट्रासाउन्डमा शिशुको मुटुमा शंका देखिएमा।

– परिवारमा जन्मजात मुटुरोगको इतिहास भएमा।

– पहिले जन्मिएको बच्चामा मुटुको जन्मजात समस्या भएको भएमा।

– गर्भवती महिलामा मधुमेह (Diabetes) भएमा।

– गर्भावस्थामा रुबेला लगायत केही संक्रमण भएको भएमा।

– केही विशेष औषधि सेवन गरिएको भएमा।

– जुम्ल्याहा वा बहुगर्भ (Twin Pregnancy) भएको अवस्थामा।

– गर्भावस्थामा आनुवंशिक समस्या (Genetic Disorder) देखिएमा।

– भ्रूणमा अन्य जन्मजात विकृति देखिएमा।

– शिशुको मुटुको धड्कन असामान्य देखिएमा।

कुन समयमा गरिन्छ ?

फिटल इको सामान्यतया गर्भावस्थाको १८ देखि २४ हप्ताको बीचमा गरिन्छ। यही समय शिशुको मुटुको विकास पर्याप्त भइसकेको हुने भएकाले अधिकांश संरचनात्मक समस्या सजिलै देख्न सकिन्छ।

कतिपय विशेष अवस्थामा चिकित्सकको सल्लाहअनुसार यसभन्दा अगाडि वा पछाडि पनि परीक्षण गर्न सकिन्छ। आवश्यकता अनुसार गर्भावस्थाभर एकभन्दा बढी पटक पनि फिटल इको गरिन सक्छ।

परीक्षण कसरी गरिन्छ ?

फिटल इको सामान्य पेटको अल्ट्रासाउन्डजस्तै गरिने परीक्षण हो। गर्भवती महिलालाई ओछ्यानमा सुताइन्छ। पेटमा विशेष जेल लगाएर अल्ट्रासाउन्ड प्रोबको माध्यमबाट शिशुको मुटुको प्रत्यक्ष तस्बिर लिइन्छ।

विशेष प्रशिक्षित फिटल कार्डियोलोजिस्ट वा पेडियाट्रिक कार्डियोलोजिस्टले मुटुको प्रत्येक भागको विस्तृत अध्ययन गरी प्रतिवेदन तयार पार्छन्।

परीक्षणका क्रममा कुनै सुई लगाइँदैन, शरीर चिर्नुपर्दैन र बेहोस बनाउन पनि पर्दैन।

कति समय लाग्छ ?

शिशुको अवस्था, गर्भको उमेर तथा मुटुको स्थिति अनुसार सामान्यतया ३० देखि ६० मिनेटसम्म समय लाग्न सक्छ। कहिलेकाहीँ शिशुको अवस्था अनुकूल नभएमा केही समयपछि पुनः परीक्षण गर्नुपर्ने हुन सक्छ।

फिटल इकोबाट के–के पत्ता लाग्छ ?

यो परीक्षणले धेरै प्रकारका मुटुसम्बन्धी समस्याहरू पहिचान गर्न सक्छ। जस्तैः

– मुटुको चारवटै कोठाको बनावट

– मुटुको भल्भको अवस्था

– मुटुबाट निस्कने मुख्य रक्तनलीहरूको संरचना

– मुटुभित्रको रक्तप्रवाह
– मुटुको धड्कनको नियमितता
– जन्मजात मुटुको प्वाल (ASD, VSD)
– टेट्रालोजी अफ फलोट
– ट्रान्सपोजिसन अफ ग्रेट आर्टरीज
– हाइपोप्लास्टिक लेफ्ट हार्ट सिन्ड्रोम
– अन्य जटिल जन्मजात मुटुरोग

अत्यन्त सानो समस्या वा जन्मपछि मात्र देखिने केही विकृतिहरू भने गर्भावस्थामा पहिचान नहुन पनि सक्छन्।

यसबाट हुने फाइदाहरू

फिटल इकोको सबैभन्दा ठूलो फाइदा भनेको बच्चा जन्मिनुअघि नै समस्या पत्ता लाग्नु हो। यसले चिकित्सक, अभिभावक तथा अस्पताललाई आवश्यक तयारी गर्न पर्याप्त समय दिन्छ।

मुख्य फाइदाहरूः

– जन्मजात मुटुरोगको प्रारम्भिक पहिचान।

– सुरक्षित अस्पतालमा प्रसूति योजना बनाउन सहयोग।

– जन्मिएलगत्तै उपचार सुरु गर्न सहज।

– आवश्यक परे तत्काल शल्यक्रियाको तयारी।

– नवजात शिशुको मृत्यु तथा जटिलता घटाउन सहयोग।

– अभिभावकलाई मानसिक तथा आर्थिक तयारी गर्ने अवसर।

परीक्षण सुरक्षित छ ?

विशेषज्ञहरूका अनुसार फिटल इको पूर्ण रूपमा सुरक्षित परीक्षण हो। यसमा एक्स–रे वा कुनै विकिरण (Radiation) प्रयोग हुँदैन। अल्ट्रासाउन्ड प्रविधिमार्फत गरिने भएकाले आमा र गर्भमा रहेको शिशु दुवैका लागि सुरक्षित मानिन्छ।

हालसम्म चिकित्सकीय रूपमा यस परीक्षणले गर्भस्थ शिशुमा कुनै हानिकारक प्रभाव पार्ने प्रमाण भेटिएको छैन।

फिटल इको सामान्य आएपछि पनि समस्या हुन सक्छ ?

धेरैजसो अवस्थामा सामान्य प्रतिवेदन आउनु राम्रो संकेत हो। तर सबै प्रकारका मुटुरोग शतप्रतिशत गर्भमै पत्ता लाग्छन् भन्ने हुँदैन। केही साना समस्या जन्मपछि मात्र देखिन सक्छन्। त्यसैले बच्चा जन्मिएपछि पनि नियमित स्वास्थ्य परीक्षण गराउनु आवश्यक हुन्छ।

नेपालमा पनि उपलब्ध सेवा

नेपालका विभिन्न विशेषज्ञ अस्पताल तथा मुटुरोग उपचार केन्द्रहरूमा अहिले फिटल इको सेवा विस्तार हुँदै गएको छ। विशेषगरी पेडियाट्रिक कार्डियोलोजिस्ट तथा फिटल मेडिसिन विशेषज्ञमार्फत यो सेवा उपलब्ध हुन थालेपछि जोखिमयुक्त गर्भावस्थाको व्यवस्थापन अझ प्रभावकारी बन्दै गएको छ।

विशेषज्ञहरूको सुझाव

विशेषज्ञ चिकित्सकहरूका अनुसार गर्भावस्थाको नियमित जाँच कहिल्यै नछुटाउनु सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा हो। सामान्य अल्ट्रासाउन्डमा कुनै शंका देखिएमा वा चिकित्सकले फिटल इको गर्न सल्लाह दिएमा परीक्षणलाई बेवास्ता गर्नु हुँदैन।

समयमै गरिएको फिटल इकोले गर्भमा रहेको शिशुको मुटुको अवस्था स्पष्ट जानकारी दिनुका साथै जन्मपछिको उपचार रणनीति तयार गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ। आधुनिक प्रविधिको यो परीक्षणले धेरै नवजात शिशुको जीवन बचाउन सहयोग पुर्‍याइरहेको छ। त्यसैले जोखिमयुक्त गर्भावस्थामा फिटल इकोलाई प्रभावकारी र जीवनरक्षक परीक्षणका रूपमा लिन सकिन्छ।