एपेन्डिसाइटिस के हो ? यसको शल्यक्रिया कसरी गरिन्छ ?

एपेन्डिसाइटिस पेटको एक सामान्य तर आपतकालीन रोग हो, जसमा पेटभित्र रहेको सानो औंलाजस्तो अंग “एपेन्डिक्स” सुन्निने र संक्रमण हुने गर्छ । यो अवस्था समयमै उपचार नगरेमा जीवनलाई जोखिममा पार्न सक्छ । विशेषगरी किशोर तथा युवावस्थाका मानिसहरूमा यो समस्या धेरै देखिन्छ, तर जुनसुकै उमेरमा पनि हुन सक्छ ।

एपेन्डिक्स के हो ?

एपेन्डिक्स ठूलो आन्द्राको सुरुको भागसँग जोडिएको सानो, पातलो र बन्द ट्युब जस्तो अंग हो । यसको ठ्याक्कै काम के हो भन्ने स्पष्ट नभए पनि शरीरमा ठूलो भूमिका नदेखिएको अंग मानिन्छ । तर जब यसमा अवरोध वा संक्रमण हुन्छ, तब गम्भीर समस्या उत्पन्न हुन्छ ।

एपेन्डिसाइटिस कसरी हुन्छ ?

एपेन्डिक्सको मुख बन्द हुँदा भित्र फोहोर, मल वा ब्याक्टेरिया जम्मा हुन थाल्छ । यसले संक्रमण बढाउँछ र सुन्निने प्रक्रिया सुरु हुन्छ । समयमै उपचार नभएमा यो फुट्न सक्छ, जसले पेटभित्र संक्रमण फैलाएर जीवन जोखिममा पार्न सक्छ ।

मल वा फोहोरले अवरोध हुनु, ब्याक्टेरियल संक्रमण, पेटको आन्द्रामा सूजन, कहिलेकाहीँ परजीवी (parasite) संक्रमणले गर्दा एपेन्डिसाइटिस हुने गर्दछ ।

एपेन्डिसाइटिसका लक्षणहरू

एपेन्डिसाइटिसको लक्षणहरू सामान्य पेट दुखाइबाट सुरु भएर बिस्तारै गम्भीर हुँदै जान्छ । प्रमुख लक्षणहरू यस प्रकार छन् :

– पेटको दायाँ तल्लो भागमा अचानक दुखाइ हुनु

– सुरुमा नाभी वरिपरि दुखेर पछि दायाँतर्फ सर्नु

– बान्ता वा वाकवाकी लाग्नु

– भोक नलाग्नु

– ज्वरो आउनु

– हिँड्दा वा हल्लिँदा दुखाइ बढ्नु

यी लक्षण देखिएमा तुरुन्त अस्पताल जानुपर्छ ।

एपेन्डिसाइटिस किन खतरनाक ?

यदि समयमै उपचार गरिएन भने सुन्निएको एपेन्डिक्स फुट्न सक्छ । यस्तो अवस्थामा पेटभित्र संक्रमण फैलिन्छ, जसलाई “peritonitis” भनिन्छ । यो अवस्था अत्यन्तै खतरनाक हुन्छ र ज्यानसमेत जान सक्छ । त्यसैले यसलाई आपतकालीन रोगको रूपमा लिइन्छ ।

एपेन्डिसाइटिसको निदान

डाक्टरले बिरामीको लक्षण, शारीरिक परीक्षण र केही परीक्षणको आधारमा एपेन्डिसाइटिस पत्ता लगाउँछन् । सामान्य रूपमा गरिने परीक्षणहरूमा रगत परीक्षण (WBC बढेको छ कि छैन हेर्ने), अल्ट्रासाउन्ड, कहिलेकाहीँ सिटीस्क्यान परीक्षणले एपेन्डिक्स सुन्निएको छ वा छैन भन्ने स्पष्ट हुन्छ ।

एपेन्डिसाइटिसको उपचार (शल्यक्रिया) :

एपेन्डिसाइटिसको मुख्य उपचार शल्यक्रिया हो । औषधिले मात्र पूर्णरूपमा निको पार्न सकिँदैन, विशेष अवस्थामा मात्र प्रारम्भिक चरणमा एन्टिबायोटिक प्रयोग गरिन्छ । तर अधिकांश अवस्थामा अप्रेशन नै गर्नुपर्छ । एपेन्डिक्स हटाउने शल्यक्रियालाई एपेन्डेक्टोमी भनिन्छ ।

खुला शल्यक्रिया : यस विधिमा पेटको दायाँ तल्लो भागमा सानो चिरा लगाएर एपेन्डिक्स निकालिन्छ ।

प्रक्रिया : बिरामीलाई एनेस्थेसिया दिइन्छ (बेहोस बनाइन्छ), पेटमा सानो कट लगाइन्छ, संक्रमित एपेन्डिक्स निकालिन्छ, भित्र सफा गरेर टाँका लगाइन्छ । यो विधि पुरानो तर प्रभावकारी हो, विशेषगरी एपेन्डिक्स फुटिसकेको अवस्थामा प्रयोग गरिन्छ ।

ल्याप्रोस्कोपिक शल्यक्रिया : आजकल धेरै प्रयोग हुने आधुनिक विधि यही हो । यसमा ठूलो चिरा नलगाई साना प्वालहरूबाट उपकरण छिराएर शल्यक्रिया गरिन्छ ।

प्रक्रिया : पेटमा २–३ वटा साना प्वाल बनाइन्छ,, क्यामेरा र उपकरणहरू छिराइन्छ, क्यामेराबाट भित्र हेरेर एपेन्डिक्स निकालिन्छ, घाउ छिटो निको हुन्छ । यो विधि कम दुखाइ हुने, छिटो निको हुने र अस्पताल बसाइ छोटो हुने भएकाले धेरै प्रयोग गरिन्छ ।

शल्यक्रियापछिको हेरचाह 

अप्रेसनपछि बिरामीले केही दिन विशेष ध्यान दिनुपर्छ । डाक्टरले दिएको औषधि नियमित खानु, घाउ सफा राख्नु, भारी काम नगर्नु, हल्का खाना खानु, समयमै फलोअपमा जानु आवश्यक छ । सामान्यतया १–२ हप्तामा बिरामी सामान्य जीवनमा फर्किन सक्छ ।

सम्भावित जटिलता

यदि उपचार ढिला भयो वा शल्यक्रियापछि सावधानी अपनाइएन भने केही समस्या आउन सक्छ । जस्तै : घाउको संक्रमण, पेटभित्र संक्रमण, रगत बग्ने समस्या, धेरै दुर्लभ अवस्थामा आन्द्राको समस्या । तर समयमै उपचार गर्दा यी जोखिमहरू धेरै कम हुन्छन् ।

एपेन्डिसाइटिस एक सामान्य तर गम्भीर पेटको रोग हो, जसलाई बेवास्ता गर्नु हुँदैन । पेटको दायाँ भागमा अचानक दुखाइ, ज्वरो र बान्ता जस्ता लक्षण देखिएमा तुरुन्त अस्पताल जानु आवश्यक हुन्छ । यसको मुख्य उपचार शल्यक्रिया हो, जसले एपेन्डिक्स हटाएर रोगलाई पूर्णरूपमा निको पार्छ । समयमै पहिचान गरी उपचार गरेमा यो रोग पूर्णरूपमा निको हुन्छ । यो कुनै दीर्घकालीन असर नपर्ने रोग हो ।