बाँझोपनको समस्या महिलामा मात्र नभई पुरुषमा पनि हुन सक्छ (भिडियो)

बाँझोपन (निसन्तानपन) अहिले विश्वभरि नै बढ्दो स्वास्थ्य समस्याका रूपमा देखिएको छ। नेपालमा पनि धेरै दम्पतीहरू समयमै सन्तान प्राप्त गर्न नसक्दा मानसिक, सामाजिक र पारिवारिक दबाबको सामना गरिरहेका छन्। तर चिकित्सा विज्ञानको तीव्र विकाससँगै बाँझोपन अब उपचार गर्न सकिने अवस्थामध्ये एक बनेको छ। आधुनिक प्रविधि र विशेषज्ञ उपचारका कारण धेरै दम्पतीले सफलतापूर्वक सन्तान प्राप्त गर्न सकेका छन्।

सामान्यतया नियमित वैवाहिक सम्बन्ध भएको एक वर्षसम्म पनि गर्भ नरहेमा त्यसलाई बाँझोपनको संकेत मानिन्छ। यदि महिलाको उमेर ३५ वर्षभन्दा माथि छ भने ६ महिनासम्म प्रयास गर्दा पनि गर्भ नहरेमा विशेषज्ञ चिकित्सकसँग परामर्श लिनु उपयुक्त हुन्छ। बाँझोपनको समस्या महिलामा मात्र नभई पुरुषमा पनि हुन सक्छ, त्यसैले दुवैको समान रूपमा परीक्षण आवश्यक हुन्छ।

आधुनिक उपचारको पहिलो चरणमा दम्पतीको विस्तृत स्वास्थ्य इतिहास लिइन्छ। महिलाको हर्मोन परीक्षण, पाठेघर र डिम्बाशयको अल्ट्रासाउन्ड, अण्डवाहिनी नली (फेलोपियन ट्युब) खुला वा बन्द छ भन्ने परीक्षण तथा पुरुषको वीर्य परीक्षण गरिन्छ। यी परीक्षणका आधारमा वास्तविक समस्या पहिचान गरी उपचार योजना तयार गरिन्छ।

यदि महिलामा अण्डा उत्पादन नियमित नभएको पाइएमा औषधिको माध्यमबाट अण्डा उत्पादन गराइन्छ, जसलाई ओभुलेसन इन्डक्सन भनिन्छ। यो उपचारले प्राकृतिक रूपमा गर्भ रहने सम्भावना बढाउँछ। यससँगै चिकित्सकले दम्पतीलाई उचित समयमा सम्बन्ध राख्ने सल्लाह पनि दिन्छन्।

कतिपय अवस्थामा इन्ट्रायुटेरिन इन्सेमिनेसन (आईयूआई) प्रभावकारी विकल्प हुन्छ। यस प्रक्रियामा प्रयोगशालामा प्रशोधन गरिएको स्वस्थ शुक्रकीटलाई महिलाको पाठेघरभित्र उचित समयमा राखिन्छ। पुरुषमा शुक्रकीटको संख्या वा गति केही कम भएको, वा अस्पष्ट कारणले गर्भ नरहेको अवस्थामा आईयूआई उपयोगी हुन सक्छ।

यदि आईयूआईबाट पनि सफलता प्राप्त नभएमा वा अण्डवाहिनी नली बन्द भएको, महिलाको उमेर बढी भएको, पुरुषमा शुक्रकीट अत्यन्त कम भएको वा लामो समयदेखि बाँझोपन रहेको अवस्थामा इन–भिट्रो फर्टिलाइजेसन (आईभीएफ) अर्थात् टेस्ट ट्युब बेबी उपचार गरिन्छ। यसमा महिलाको शरीरबाट अण्डा निकालेर प्रयोगशालामा शुक्रकीटसँग निषेचन गरिन्छ र तयार भएको भ्रूणलाई पुनः पाठेघरमा राखिन्छ।

पुरुषमा शुक्रकीटको संख्या अत्यन्त कम वा गुणस्तर कमजोर भएमा आईसीएसआई (Intracytoplasmic Sperm Injection) प्रविधि प्रयोग गरिन्छ। यसमा एउटा स्वस्थ शुक्रकीटलाई सिधै अण्डाभित्र प्रवेश गराइन्छ, जसले निषेचन हुने सम्भावना बढाउँछ। अहिले यो प्रविधि जटिल पुरुष बाँझोपनको उपचारमा निकै प्रभावकारी मानिन्छ।

आवश्यकता अनुसार आधुनिक उपचारमा भ्रूण फ्रिजिङ (Embryo Freezing), अण्डा वा शुक्रकीट संरक्षण (Fertility Preservation) तथा आनुवंशिक रोगको जोखिम कम गर्न प्रि–इम्प्लान्टेसन जेनेटिक टेस्टिङ (PGT) जस्ता प्रविधिहरू पनि प्रयोग भइरहेका छन्।