बालबालिका राष्ट्रका भविष्य हुन् भन्ने भनाइ केवल नारा मात्र होइन, गहिरो यथार्थ पनि हो । भविष्य निर्माणको यो आधार कति बलियो हुन्छ भन्ने कुरा सानै उमेरमा बालबालिकाले पाउने व्यवहार, वातावरण र बुझाइमा निर्भर गर्छ । विशेषगरी साना विद्यार्थीको मनोविज्ञान बुझ्नु आजको समाजका लागि अत्यन्त आवश्यक विषय बनेको छ । बच्चाको मन बुझ्न सकियो भने आधा समस्या आफैँ समाधान हुन्छ । यो विषय आम अभिभावक र शिक्षक वर्गले जान्न आवश्यक छ ।
बालमनोविज्ञान के हो ?
बालमनोविज्ञान भन्नाले बालबालिकाको सोच्ने तरिका, महसुस गर्ने क्षमता, डर, खुसी, जिज्ञासा, व्यवहार र प्रतिक्रिया बुझ्ने प्रक्रिया हो । सानै उमेरमा देखिने साना परिवर्तनहरू भविष्यका ठूला सङ्केत हुन सक्छन् । तर धेरैजसो अवस्थामा ती सङ्केतलाई हामीले सामान्य ठान्दै बेवास्ता गरिरहेका हुन्छौँ । बच्चाको सानो व्यवहार परिवर्तनमा ठूलो मनोवैज्ञानिक सन्देश हुन सक्छ ।
सानो उमेर, ठूलो संवेदनशीलता
बालबालिकाको मस्तिष्क र मन दुवै विकासकै चरणमा हुन्छन् । उनीहरूले देखेको, सुनेको र भोगेको कुराले उनीहरूको व्यक्तित्व निर्माण गर्छ । घरमा हुने झगडा, विद्यालयमा हुने डर, शिक्षकको कडा व्यवहार वा साथीहरूको हेपाइले उनीहरूको मनमा गहिरो असर पार्न सक्छ । बच्चा चुप छ भन्दैमा ऊ ठिक छ भन्ने हुँदैन । यो कुरा बुझ्न निकै जरुरी छ ।
दबाब र प्रतिस्पर्धाको असर
आजको समयमा पढाइ, नतिजा र प्रतिस्पर्धाको अत्यधिक दबाब सानै उमेरदेखि बालबालिकामाथि थोपरिँदै गएको पाइन्छ । अभिभावकको अपेक्षा, समाजको तुलना र विद्यालयको अङ्कमुखी प्रणालीले बालबालिकालाई मानसिक तनावमा पारिरहेको छ । अङ्कभन्दा आत्मबल ठुलो कुरा हो । धेरै बालबालिका डरले परीक्षा दिन्छन्, गल्ती भयो कि भनेर सधैँ चिन्तित हुन्छन् । यसले उनीहरूको सिर्जनशीलता, आत्मविश्वास र सिक्ने क्षमता कमजोर बनाउँछ ।
गलत बुझाइले बढ्ने समस्या
कहिलेकाहीँ बालबालिकाको चञ्चलता, जिद्दी वा एक्लोपनलाई ‘बिग्रिएको’ व्यवहार भनेर गलत अर्थ लगाइन्छ । वास्तविकतामा ती व्यवहार उनीहरूको मनभित्रको द्वन्द्वको अभिव्यक्ति हुन सक्छ । बच्चालाई दोष दिनुभन्दा कारण खोज्नुपर्छ । समयमै बुझाउन नपाउँदा बालबालिकामा डिप्रेसन, डर, आक्रोश, आत्मग्लानि र सामाजिक दुरी बढ्न सक्छ ।
शिक्षकको भूमिका
शिक्षक केवल पाठ पढाउने व्यक्ति मात्र होइनन्, उनीहरू बालबालिकाका मार्गदर्शक पनि हुन् । कक्षाकोठाभित्र शिक्षकको एक शब्दले बच्चालाई हौसला दिन सक्छ र तोड्न पनि सक्छ । एक सकारात्मक शब्दले बच्चाको जीवन बदलिन सक्छ । शिक्षकले विद्यार्थीको फरक क्षमता, रुचि र गति बुझेर व्यवहार गर्न सके सिकाइ अझ प्रभावकारी हुन्छ ।
अभिभावकको जिम्मेवारी
अभिभावक बालबालिकाका पहिलो शिक्षक हुन् । बच्चासँग समय दिन, उनीहरूको कुरा सुन्न र भावना बुझ्न अत्यन्त जरुरी छ । मोबाइल, टिभी र व्यस्तताले बालबालिकाहरूले भावनात्मकरूपमा एक्लो महसुस गर्न थालेका छन् । समय नदिएर गरिएको माया बच्चाले महसुस गर्न सक्दैन ।
स्वस्थ वातावरणको निर्माण
घर र विद्यालय दुवै ठाउँमा सुरक्षित, मैत्रीपूर्ण र सम्मानजनक वातावरण हुनुपर्छ । गल्तीलाई सिकाइको अवसरको रूपमा लिन सकियो भने बालबालिका खुलस्त हुन्छन् । डर नभएको ठाउँमा मात्र सिकाइ सम्भव हुन्छ । समयमै सहयोगको आवश्यकता हुन्छ । यदि बालबालिकामा दीर्घकालीन डर, अत्यधिक रिस, एक्लोपन वा व्यवहारमा असामान्य परिवर्तन देखियो भने समयमै परामर्श आवश्यक हुन्छ । मानसिक स्वास्थ्य पनि शारीरिक स्वास्थ्य जत्तिकै महत्वपूर्ण छ ।
मानसिक स्वास्थ्य बेवास्ता गर्नु भविष्य जोखिममा पार्नु हो । तसर्थ साना विद्यार्थीको मनोविज्ञान बुझ्नु भनेको केवल उनीहरूको आज सुधार्नु होइन, भोलिको समाज निर्माण गर्नु हो । बुझाइ, माया र सहानुभूति पाएर हुर्केका बालबालिका नै भोलिका जिम्मेवार नागरिक बन्छन् । हामीले बुझ्नुपर्ने कुरा के हो भने आज बच्चालाई बुझ्यौँ भने भोलि समाज सुरक्षित हुन्छ ।
