श्वासनलीमा एलर्जी किन हुन्छ ? कस्ता लक्षण देखिन्छन् ?

श्वासप्रश्वाससम्बन्धी समस्या पछिल्लो समय धेरै मानिसमा देखिन थालेको छ । धुलो, धुवाँ, वायु प्रदूषण, मौसम परिवर्तन तथा विभिन्न एलर्जी गराउने पदार्थको सम्पर्कका कारण खोकी लाग्ने, हाच्छिउँ आउने, नाक बन्द हुने, सास फेर्न गाह्रो हुने र छाती कस्सिएको महसुस हुने समस्या हुन सक्छ । विशेषगरी संवेदनशील व्यक्तिमा वातावरणमा रहेका विभिन्न पदार्थका कारण श्वासनलीमा एलर्जी तथा सूजन हुने गर्छ । कतिपय अवस्थामा यस्तो समस्या दमसँग पनि सम्बन्धित हुन सक्छ ।

हाम्रो शरीरको प्रतिरक्षा प्रणालीले बाहिरबाट प्रवेश गर्ने हानिकारक जीवाणु तथा पदार्थविरुद्ध सुरक्षा गर्छ । तर केही व्यक्तिमा सामान्यतया हानिकारक नहुने पदार्थलाई पनि शरीरले हानिकारक ठानेर अत्यधिक प्रतिक्रिया जनाउँछ । यही प्रतिक्रियालाई एलर्जी भनिन्छ ।

एलर्जी गराउने पदार्थ श्वाससँगै शरीरभित्र प्रवेश गर्दा संवेदनशील व्यक्तिको नाक, घाँटी तथा श्वासनलीमा प्रतिरक्षा प्रतिक्रिया हुन सक्छ । यसका कारण श्वासनलीमा सूजन र जलन हुनुका साथै श्वासनली साँघुरिन सक्छ । त्यसपछि खोकी, घ्यारघ्यार, छाती कस्सिने र सास फेर्न गाह्रो हुनेजस्ता समस्या देखिन सक्छन् ।

श्वासनलीमा एलर्जी गराउने प्रमुख कारण

श्वासनलीमा एलर्जी गराउने कारण व्यक्तिअनुसार फरक हुन सक्छ । घरभित्र पाइने धुलो तथा डस्ट माइट, ढुसी, परागकण, घरपालुवा जनावरका रौँ तथा छालाका स–साना कण एलर्जी गराउने पदार्थ हुन् । चुरोटको धुवाँ, सवारीसाधन तथा उद्योगबाट निस्कने धुवाँ, धुलो र प्रदूषित हावाले पनि श्वासनलीमा जलन तथा समस्या बढाउन सक्छ ।

अत्तर, स्प्रे, पेन्ट, सफाइमा प्रयोग हुने केही रसायन तथा तीव्र गन्धले पनि संवेदनशील व्यक्तिमा खोकी वा श्वासप्रश्वाससम्बन्धी समस्या उत्पन्न गर्न सक्छ । कतिपय मानिसमा चिसो हावा, मौसम परिवर्तन, शारीरिक व्यायाम वा श्वासप्रश्वाससम्बन्धी संक्रमणपछि पनि समस्या बढ्न सक्छ ।

कस्ता लक्षण देखिन्छन् ?

श्वासनलीमा एलर्जी हुँदा सबै व्यक्तिमा एउटै प्रकारका लक्षण देखिँदैन । सामान्यतया पटक–पटक खोकी लाग्ने, सास फेर्न गाह्रो हुने, छाती कस्सिएको वा भारी महसुस हुने तथा सास फेर्दा घ्यारघ्यार आवाज आउनेजस्ता लक्षण देखिन सक्छन् ।

कतिपय व्यक्तिमा राति वा बिहान बढी खोकी लाग्ने तथा दौडिँदा वा शारीरिक परिश्रम गर्दा सास फेर्न गाह्रो हुने समस्या पनि हुन सक्छ । एलर्जी नाकसँग सम्बन्धित भएमा लगातार हाच्छिउँ आउने, नाक चिलाउने, नाकबाट पानी बग्ने वा नाक बन्द हुनेजस्ता समस्या देखिन्छन् । आँखामा चिलाउने, रातो हुने वा आँसु आउने समस्या पनि एलर्जीसँग सम्बन्धित हुन सक्छ ।

एलर्जी र दमबीचको सम्बन्ध

एलर्जी र दम एउटै समस्या होइनन्, तर दुवैबीच नजिकको सम्बन्ध हुन सक्छ । केही व्यक्तिमा एलर्जीका कारण श्वासनली बढी संवेदनशील भएर दमका लक्षण सुरु हुन वा बढ्न सक्छ । विशेषगरी धुलो, परागकण, ढुसी तथा घरपालुवा जनावरका कणसँग सम्पर्क भएपछि खोकी, घ्यारघ्यार र सास फेर्न गाह्रो हुने समस्या दोहोरिन सक्छ ।

त्यसैले बारम्बार यस्ता लक्षण देखिने व्यक्तिले सामान्य खोकी भनेर बेवास्ता गर्नु हुँदैन । चिकित्सकले बिरामीको स्वास्थ्य इतिहास, लक्षण तथा आवश्यक परीक्षणका आधारमा एलर्जी, दम वा अन्य श्वासप्रश्वाससम्बन्धी समस्या छुट्याउन सक्छन् ।

एलर्जीबाट कसरी बच्ने ?

एलर्जी नियन्त्रण गर्न सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा आफूलाई कुन पदार्थबाट एलर्जी हुन्छ भन्ने पहिचान गर्नु हो । त्यसपछि सम्भव भएसम्म त्यस्ता पदार्थबाट टाढा रहनुपर्छ ।

घरमा धुलो जम्न नदिने, नियमित सरसफाइ गर्ने, ओछ्यान तथा सिरानी सफा राख्ने, घरमा ढुसी हुन नदिने र धूम्रपानबाट टाढा रहने बानी उपयोगी हुन्छ । अत्यधिक धुलो वा प्रदूषण भएको स्थानमा आवश्यक सावधानी अपनाउनुपर्छ । कामको प्रकृतिअनुसार धुलो वा रसायनको सम्पर्कमा रहने व्यक्तिले उचित सुरक्षा उपाय अपनाउनुपर्छ ।

उपचारमा के गर्ने ?

एलर्जीको उपचार व्यक्तिको लक्षण, कारण र अवस्थाअनुसार फरक हुन्छ । त्यसैले आफूखुसी औषधि सेवन गर्नु उचित हुँदैन । चिकित्सकको सल्लाहमा आवश्यकताअनुसार एलर्जी नियन्त्रण गर्ने औषधि, श्वासनलीको समस्या नियन्त्रण गर्ने औषधि वा इनहेलर प्रयोग गर्न सकिन्छ ।

बारम्बार खोकी लाग्ने, घ्यारघ्यार हुने, छाती कस्सिने वा सास फेर्न गाह्रो हुने समस्या दोहोरिरहेमा समयमै चिकित्सकको परामर्श लिनुपर्छ । अचानक अत्यधिक सास फेर्न गाह्रो हुने अवस्था आएमा तत्काल स्वास्थ्य संस्थामा उपचार लिन आवश्यक हुन्छ ।