मधुमेह अर्थात् ‘डायबिटिज’ पछिल्लो समय विश्वभर तीव्र गतिमा बढिरहेको दीर्घरोग हो । शरीरमा इन्सुलिनको उत्पादन कम हुनु वा उत्पादित इन्सुलिनले प्रभावकारी रूपमा काम गर्न नसक्दा रगतमा ग्लुकोजको मात्रा बढ्दै जान्छ । मधुमेहलाई समयमै नियन्त्रण गर्न नसके मुटु, मिर्गौला, आँखा, स्नायु तथा रक्तनलीमा दीर्घकालीन असर पर्न सक्छ । त्यसैले मधुमेहको उपचारसँगै खानपान, शारीरिक गतिविधि र जीवनशैलीमा सुधार गर्नु अत्यन्त आवश्यक हुन्छ ।
मधुमेह नियन्त्रणको पहिलो आधार सन्तुलित आहार हो । मधुमेह भएका व्यक्तिले खाना नै खान हुँदैन भन्ने होइन, तर के, कति र कुन समयमा खाने भन्ने कुरामा विशेष ध्यान दिनुपर्छ । अत्यधिक चिनी, मिठाई, चिनी भएका पेय पदार्थ, प्रशोधित तथा अत्यधिक गुलियो खानेकुरा कम गर्नुपर्छ । सेतो चामल तथा मैदाजन्य परिकारको मात्रा घटाउँदै सागसब्जी, दाल, गेडागुडी, सम्पूर्ण अन्न, सलाद तथा पर्याप्त फाइबरयुक्त खाना समावेश गर्नु उपयोगी हुन्छ । फलफूल पनि खान सकिन्छ, तर यसको मात्रा र प्रकार व्यक्तिको स्वास्थ्य अवस्था तथा चिकित्सकको सल्लाहअनुसार निर्धारण गर्नुपर्छ ।
नियमित शारीरिक गतिविधि मधुमेह नियन्त्रणको अर्को महत्वपूर्ण उपाय हो । नियमित हिँडडुल, व्यायाम वा आफ्नो स्वास्थ्य अवस्था अनुसारको शारीरिक गतिविधिले शरीरको इन्सुलिनप्रतिको संवेदनशीलता बढाउन र रक्तमा रहेको ग्लुकोजको मात्रा नियन्त्रण गर्न सहयोग गर्छ । सामान्यतया अधिकांश व्यक्तिका लागि नियमित रूपमा छिटोछिटो हिँड्ने अभ्यास उपयोगी हुन्छ । तर लामो समयदेखि व्यायाम नगरेका, मुटु वा अन्य स्वास्थ्य समस्या भएका व्यक्तिले व्यायाम सुरु गर्नुअघि चिकित्सकसँग परामर्श गर्नु राम्रो हुन्छ ।
मधुमेह भएका व्यक्तिले शरीरको तौल नियन्त्रणमा राख्नु पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ । विशेषगरी पेट वरिपरि अत्यधिक बोसो जम्मा हुँदा इन्सुलिन प्रतिरोध बढ्न सक्छ । त्यसैले स्वस्थ खानपान र नियमित शारीरिक गतिविधिमार्फत तौललाई उचित सीमामा राख्नुपर्छ ।
मधुमेह नियन्त्रणका लागि औषधि नियमित सेवन गर्नुपर्छ । चिकित्सकले सिफारिस गरेको औषधि आफैँले बन्द गर्ने, मात्रा घटाउने वा बढाउने गर्नु हुँदैन । केही बिरामीमा खानपान र व्यायामबाट मात्र रक्तशर्करा नियन्त्रणमा आउन सक्छ भने कतिपयलाई औषधि वा इन्सुलिन आवश्यक पर्न सक्छ । उपचार प्रत्येक व्यक्तिको अवस्था, उमेर, अन्य रोग तथा रक्तशर्कराको स्तरअनुसार फरक हुन सक्छ ।
त्यसैगरी, नियमित स्वास्थ्य परीक्षण आवश्यक हुन्छ । रक्तशर्करासँगै दीर्घकालीन नियन्त्रणको अवस्था हेर्न एचबीएवानसी परीक्षण, रक्तचाप, कोलेस्ट्रोल, मिर्गौलाको कार्यक्षमता तथा आँखाको परीक्षण समय–समयमा गर्नुपर्छ । मधुमेहका कारण आँखाको दृष्टि, मिर्गौला र स्नायुमा समस्या आउन सक्ने भएकाले लक्षण देखिएपछि मात्र परीक्षण गर्ने बानी उचित हुँदैन ।
मधुमेह नियन्त्रणमा धूमपान र मदिराबाट टाढा रहनु, पर्याप्त निद्रा लिनु तथा तनाव व्यवस्थापन गर्नु पनि महत्वपूर्ण छ । तनाव र अनियमित जीवनशैलीले रक्तशर्करा नियन्त्रणमा कठिनाइ ल्याउन सक्छ । त्यसैले नियमित दिनचर्या, पर्याप्त आराम र सकारात्मक जीवनशैली अपनाउनु पर्छ ।
मधुमेह पूर्ण रूपमा नियन्त्रणमा राख्न सकिने रोग हो, तर त्यसका लागि बिरामी स्वयंको सक्रिय सहभागिता आवश्यक हुन्छ । चिकित्सकको नियमित परामर्श, सन्तुलित आहार, नियमित व्यायाम र औषधिको सही प्रयोगलाई जीवनशैलीको हिस्सा बनाउन सके मधुमेहका जटिलताबाट जोगिन सकिन्छ । मधुमेहसँग डराउने होइन, यसलाई बुझेर अनुशासित जीवनशैलीमार्फत नियन्त्रणमा राख्ने हो ।
