स्वास्थ्य क्षेत्रमा माइक्रोबायोलोजीको भूमिका

मानव स्वास्थ्यसँग प्रत्यक्ष रूपमा सम्बन्धित महत्वपूर्ण विज्ञानमध्ये माइक्रोबायोलोजी पनि एक हो । हाम्रो वरिपरि तथा शरीरभित्र विभिन्न प्रकारका सूक्ष्मजीवहरू हुन्छन् । ब्याक्टेरिया, भाइरस, फङ्गस तथा परजीवीजस्ता सूक्ष्मजीवमध्ये केही मानव स्वास्थ्यका लागि उपयोगी हुन्छन् भने केहीले विभिन्न प्रकारका संक्रामक रोग निम्त्याउन सक्छन् । यस्ता सूक्ष्मजीवको पहिचान, अध्ययन तथा तिनले स्वास्थ्यमा पार्ने प्रभावबारे अनुसन्धान गर्ने विज्ञानलाई माइक्रोबायोलोजी भनिन्छ ।

स्वास्थ्य क्षेत्रमा माइक्रोबायोलोजीको सबैभन्दा महत्वपूर्ण भूमिका रोगको सही पहिचान गर्नु हो । बिरामीमा संक्रमणको शंका भएमा रगत, पिसाब, खकार, दिसा, घाउबाट लिइएको नमुना वा अन्य आवश्यक जैविक नमुनाको प्रयोगशाला परीक्षण गरी रोग निम्त्याउने सूक्ष्मजीव पहिचान गर्न सकिन्छ । कुन प्रकारको ब्याक्टेरिया वा अन्य सूक्ष्मजीवका कारण संक्रमण भएको हो भन्ने जानकारी प्राप्त भएपछि चिकित्सकलाई उपयुक्त उपचार छनोट गर्न सहज हुन्छ ।

माइक्रोबायोलोजीको अर्को महत्वपूर्ण योगदान एन्टिबायोटिकको उचित प्रयोगमा छ । सबै संक्रमणमा एन्टिबायोटिक आवश्यक हुँदैन । विशेषगरी भाइरसका कारण हुने धेरैजसो संक्रमणमा एन्टिबायोटिक प्रभावकारी हुँदैन । तर चिकित्सकीय सल्लाहबिना एन्टिबायोटिक प्रयोग गर्ने वा औषधिको मात्रा तथा अवधि पूरा नगर्ने प्रवृत्तिले एन्टिमाइक्रोबियल रेजिस्टेन्स अर्थात् औषधिविरुद्ध सूक्ष्मजीवमा प्रतिरोध क्षमता विकास हुने समस्या बढाउन सक्छ । प्रयोगशालाबाट संक्रमण गराउने जीवाणु र त्यसविरुद्ध प्रभावकारी औषधिबारे जानकारी प्राप्त गर्न सकिने भएकाले उपचारलाई थप प्रभावकारी बनाउन माइक्रोबायोलोजीको महत्वपूर्ण भूमिका हुन्छ ।

अस्पतालमा संक्रमण नियन्त्रण तथा रोकथामका लागि पनि माइक्रोबायोलोजी अत्यन्त आवश्यक छ । अस्पतालमा बिरामी, स्वास्थ्यकर्मी तथा आगन्तुकको आवतजावत बढी हुने भएकाले संक्रमण फैलिने जोखिम रहन्छ । अस्पतालको वातावरण, उपकरण तथा आवश्यक स्थानको नियमित परीक्षण र निगरानीबाट संक्रमणको सम्भावित स्रोत पहिचान गर्न सकिन्छ । यसका आधारमा संक्रमण नियन्त्रणका उपाय प्रभावकारी रूपमा लागू गर्न सहयोग पुग्छ ।

महामारी तथा संक्रामक रोगको व्यवस्थापनमा पनि माइक्रोबायोलोजीको योगदान महत्वपूर्ण हुन्छ । कुनै क्षेत्रमा असामान्य रूपमा रोग फैलिन थालेमा रोगको कारण पत्ता लगाउन प्रयोगशाला परीक्षण आवश्यक हुन्छ । रोग निम्त्याउने सूक्ष्मजीवको पहिचान, संक्रमणको प्रकृति तथा फैलावटबारे जानकारी प्राप्त भएपछि रोग नियन्त्रणका लागि आवश्यक रणनीति बनाउन सकिन्छ । यसले सार्वजनिक स्वास्थ्य नीति निर्माण तथा रोगको निगरानीमा समेत सहयोग पु‍र्‍याउँछ ।

खोप विकास र नयाँ औषधिको अनुसन्धानमा पनि सूक्ष्मजीवसम्बन्धी अध्ययनको ठूलो भूमिका हुन्छ । विभिन्न रोगका कारण, संक्रमणको प्रक्रिया तथा सूक्ष्मजीवको व्यवहारबारे अनुसन्धानले रोगको रोकथाम तथा उपचारका नयाँ उपाय विकास गर्न सहयोग पु‍र्‍याउँछ । त्यसैगरी प्रयोगशालामा आधुनिक प्रविधिको प्रयोगले रोगको पहिचान अझ छिटो, संवेदनशील र भरपर्दो बनाउन सम्भव भएको छ ।

माइक्रोबायोलोजी केवल रोग पहिचानमा मात्र सीमित छैन । मानव शरीरमा रहेका उपयोगी सूक्ष्मजीवले स्वास्थ्यमा पार्ने प्रभाव, खाद्य पदार्थको सुरक्षा, पानीको स्वच्छता तथा वातावरणीय स्वास्थ्यमा पनि यसको अध्ययन महत्वपूर्ण छ । दूषित पानी वा खाद्य पदार्थबाट फैलिन सक्ने संक्रमणको पहिचान तथा नियन्त्रणमा समेत माइक्रोबायोलोजी प्रयोग हुन्छ ।

नेपालजस्तो विकासोन्मुख देशमा संक्रामक रोगको नियन्त्रण, प्रयोगशाला सेवाको विस्तार, एन्टिमाइक्रोबियल रेजिस्टेन्सको रोकथाम तथा स्वास्थ्य सेवाको गुणस्तर सुधारका लागि माइक्रोबायोलोजीलाई अझ प्राथमिकता दिन आवश्यक छ । आधुनिक प्रयोगशाला, प्रविधि, दक्ष जनशक्ति र गुणस्तरीय परीक्षण सेवा विस्तार गर्न सके रोगको समयमै पहिचान र प्रभावकारी उपचारमा ठूलो योगदान पुग्न सक्छ ।

स्वास्थ्य क्षेत्रमा माइक्रोबायोलोजी रोग पहिचान, उपचार, संक्रमण नियन्त्रण, रोग रोकथाम तथा अनुसन्धानको महत्वपूर्ण आधार हो । चिकित्सक, माइक्रोबायोलोजिस्ट, प्रयोगशालाकर्मी तथा अन्य स्वास्थ्यकर्मीबीचको समन्वयबाट प्रयोगशाला परीक्षणलाई उपचार प्रक्रियासँग प्रभावकारी रूपमा जोड्न सकिन्छ । यसले बिरामीलाई सही समयमा सही उपचार उपलब्ध गराउनुका साथै स्वस्थ समाज निर्माणमा महत्वपूर्ण योगदान पु‍र्‍याउँछ ।