नेपालको औषधि तथा स्वास्थ्य क्षेत्रमा काम गर्ने क्रममा मैले नेपाली फर्मा बजारको विकास, परिवर्तन, सम्भावना र चुनौतीलाई नजिकबाट बुझ्ने अवसर पाएको छु । फर्मा क्षेत्रमा मेरो कार्यअनुभव केवल व्यावसायिक यात्रामात्र नभई निरन्तर सिकाइ, चुनौती सामना गर्ने क्षमता र जनस्वास्थ्यप्रतिको जिम्मेवारीसँग जोडिएको यात्रा हो । औषधि मानिसको जीवन र स्वास्थ्यसँग प्रत्यक्ष सम्बन्धित हुने भएकाले यस क्षेत्रमा काम गर्दा व्यावसायिक सफलतासँगै सामाजिक उत्तरदायित्वलाई पनि समान महत्व दिनुपर्छ भन्ने मेरो दृढ मान्यता छ ।
नेपालको फर्मा बजार विगतको तुलनामा धेरै परिवर्तन भइसकेको छ । कुनै समय औषधिका लागि विदेशी उत्पादन र आयातमा अत्यधिक निर्भर रहेको नेपालमा अहिले स्वदेशी औषधि उद्योगको विस्तार उत्साहजनक रूपमा भइरहेको छ । नेपाली उद्योगहरूले उत्पादन क्षमता विस्तार गर्नुका साथै गुणस्तर, प्रविधि र व्यवस्थापनमा समेत सुधार गर्दै आएका छन् । यसले स्वदेशी औषधि उद्योगप्रति चिकित्सक, स्वास्थ्यकर्मी तथा उपभोक्ताको विश्वास बढाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ ।
फर्मा क्षेत्रमा काम गर्दा मैले उत्पादनदेखि बजारसम्मको सम्पूर्ण प्रक्रियालाई नजिकबाट बुझ्ने अवसर पाएँ । औषधिको उत्पादन गुणस्तरीय भएर मात्र पुग्दैन, त्यसको उचित भण्डारण, सुरक्षित ढुवानी, प्रभावकारी वितरण र सही समयमा बजारमा उपलब्धता पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ । औषधि बिरामीलाई आवश्यक परेको समयमा उपलब्ध हुन नसक्दा त्यसको प्रत्यक्ष प्रभाव उपचारमा पर्न सक्छ । त्यसैले फर्मा व्यवसायमा आपूर्ति व्यवस्थापन र वितरण प्रणालीलाई अत्यन्त संवेदनशील विषयका रूपमा लिनुपर्छ ।
मेरो अनुभवमा नेपाली फर्मा बजारको सबैभन्दा महत्वपूर्ण आधार गुणस्तर र विश्वास हो । औषधिको गुणस्तरमा कुनै पनि प्रकारको सम्झौता हुनु हुँदैन । उत्पादन प्रक्रियादेखि बजारसम्म पुग्ने प्रत्येक चरणमा निर्धारित मापदण्डको पालना आवश्यक हुन्छ । एउटा औषधिको गुणस्तरमा भएको सानो कमजोरीले पनि बिरामीको स्वास्थ्यमा ठूलो असर पार्न सक्छ । त्यसैले आर्थिक लाभभन्दा पहिले बिरामीको सुरक्षा र औषधिको गुणस्तरलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ भन्ने कुरा मैले आफ्नो कार्यअनुभवबाट सिकेकी छु ।
फर्मा बजारमा प्रतिस्पर्धा पनि दिनप्रतिदिन बढिरहेको छ । स्वदेशी तथा विदेशी कम्पनीका विभिन्न ब्रान्ड बजारमा उपलब्ध छन् । स्वस्थ प्रतिस्पर्धाले कम्पनीहरूलाई उत्पादनको गुणस्तर सुधार गर्न, नयाँ उत्पादन ल्याउन र सेवामा सुधार गर्न प्रेरित गर्छ । तर प्रतिस्पर्धा केवल मूल्य वा बजार हिस्सा बढाउने उद्देश्यमा सीमित हुनु हुँदैन । गुणस्तर, प्रभावकारिता, उपलब्धता, विश्वसनीयता र उपभोक्ताप्रतिको जिम्मेवारीका आधारमा हुने प्रतिस्पर्धाले मात्र समग्र औषधि बजारलाई बलियो बनाउँछ ।
फर्मा क्षेत्रमा काम गर्दा चिकित्सक, फर्मासिस्ट, स्वास्थ्यकर्मी, वितरक, फार्मेसी सञ्चालक र औषधि कम्पनीबीचको समन्वय अत्यन्त महत्वपूर्ण रहेको महसुस गरेकी छु । औषधिको सही प्रयोग र सुरक्षित उपचारका लागि चिकित्सक र फर्मासिस्टको भूमिका महत्वपूर्ण हुन्छ । त्यसैगरी, औषधि कम्पनी तथा वितरकले गुणस्तरीय औषधि सही स्थानमा सही समयमा उपलब्ध गराउनुपर्छ । यी सबै पक्षबीच पारदर्शिता, व्यावसायिकता र विश्वास कायम हुन सकेमा मात्र स्वास्थ्य क्षेत्रमा सकारात्मक परिणाम प्राप्त गर्न सकिन्छ ।
नेपाली फर्मा बजारमा चुनौतीहरू पनि कम छैनन् । औषधि उत्पादनमा प्रयोग हुने कच्चापदार्थका लागि ठूलो मात्रामा विदेशमा निर्भर रहनुपर्ने अवस्था, उत्पादन लागत, आयात–निर्यातसम्बन्धी प्रक्रिया, बजार व्यवस्थापन, अनुसन्धान तथा विकासमा सीमित लगानीलगायतका विषय चुनौतीका रूपमा रहेका छन् । विशेषगरी कच्चापदार्थमा विदेशी निर्भरता घटाउन स्वदेशमै अनुसन्धान र उत्पादनको वातावरण निर्माण गर्न आवश्यक छ । यसका लागि सरकार, निजी क्षेत्र, विश्वविद्यालय तथा अनुसन्धान संस्थाबीच सहकार्य हुनुपर्छ ।
नेपालको फर्मा उद्योगमा सम्भावना अत्यन्त ठूलो छ । बढ्दो जनसंख्या, स्वास्थ्य सेवाको विस्तार, स्वास्थ्यप्रतिको जनचेतनामा वृद्धि र औषधिको बढ्दो मागले नेपाली उद्योगका लागि ठूलो बजार सिर्जना गरेको छ । स्वदेशी उद्योगले गुणस्तरीय उत्पादनमा ध्यान दिनुका साथै अनुसन्धान र विकासमा लगानी बढाउन सकेमा नेपाल औषधिको क्षेत्रमा अझ आत्मनिर्भर बन्न सक्छ । भविष्यमा नेपाली औषधि दक्षिण एसियाली तथा अन्य अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा समेत प्रतिस्पर्धा गर्न सक्ने सम्भावना छ ।
फर्मा क्षेत्रमा काम गर्ने क्रममा मैले अर्को महत्वपूर्ण विषयका रूपमा जनचेतनाको आवश्यकता महसुस गरेकी छु । औषधि चिकित्सकको सल्लाहबिना प्रयोग गर्ने, आफूखुसी मात्रा परिवर्तन गर्ने वा रोग निको भएको महसुस भएपछि औषधि बीचमै बन्द गर्ने प्रवृत्ति अझै देखिन्छ । विशेषगरी एन्टिबायोटिकको जथाभावी प्रयोगले एन्टिमाइक्रोबियल रेसिस्टेन्सको जोखिम बढाउन सक्छ । त्यसैले औषधिको सुरक्षित र विवेकपूर्ण प्रयोगबारे जनचेतना फैलाउन स्वास्थ्यकर्मी, औषधि उद्योग, सञ्चारमाध्यम र सरकारी निकायबीच सहकार्य आवश्यक छ ।
आजको समयमा प्रविधिले फर्मा बजारलाई नयाँ दिशातर्फ लैजाँदै छ । डिजिटल प्रविधि, आधुनिक आपूर्ति प्रणाली, तथ्यांकमा आधारित बजार व्यवस्थापन र डिजिटल सञ्चारको प्रभाव बढ्दै गएको छ । नयाँ पुस्ताका उपभोक्ताको आवश्यकता र बजारको बदलिँदो प्रवृत्तिलाई बुझेर फर्मा कम्पनीहरूले आफूलाई समयअनुकूल परिवर्तन गर्नुपर्ने आवश्यकता छ ।
मेरो अनुभवमा फर्मा व्यवसायको वास्तविक सफलता बिक्रीको मात्रा वा आर्थिक नाफाले मात्र मापन हुँदैन । गुणस्तरीय औषधि उपलब्ध गराएर बिरामीको उपचारमा सहयोग पुर्याउनु, स्वास्थ्यकर्मीको विश्वास जित्नु र समाजप्रतिको जिम्मेवारी पूरा गर्नु पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण उपलब्धि हो । त्यसैले फर्मा क्षेत्रमा दीर्घकालीन सफलता प्राप्त गर्न इमानदारी, गुणस्तर, पारदर्शिता र सेवाभावलाई मूल आधार बनाउनुपर्छ ।
विगतको यात्रालाई फर्केर हेर्दा नेपाली फर्मा बजारले निकै लामो दूरी तय गरिसकेको छ । अझै धेरै सुधार आवश्यक छ, तर सम्भावनाका ढोकाहरू पनि खुला छन् । सरकारले उद्योगमैत्री वातावरण सिर्जना गर्ने, अनुसन्धान र नवप्रवर्तनलाई प्रोत्साहन गर्ने तथा निजी क्षेत्रले गुणस्तर र जिम्मेवारीलाई प्राथमिकता दिने हो भने नेपाली औषधि उद्योग अझ बलियो बन्न सक्छ ।
नेपाली फर्मा बजारको भविष्य केवल उद्योगको विकाससँग मात्र जोडिएको छैन, यो नेपालको स्वास्थ्य प्रणाली र जनस्वास्थ्यसँग पनि प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको विषय हो । त्यसैले स्वदेशी औषधि उद्योगलाई आत्मनिर्भर, गुणस्तरीय, प्रतिस्पर्धी र विश्वसनीय बनाउनु हामी सबैको साझा जिम्मेवारी हो । नेपाली फर्मा बजारमा बिताएको मेरो कार्यअनुभवले मलाई एउटा कुरा स्पष्ट रूपमा सिकाएको छ कि औषधि क्षेत्रमा व्यवसाय गर्न सकिन्छ, तर यसको अन्तिम उद्देश्य मानव स्वास्थ्यप्रतिको सेवा र जिम्मेवारी हुनुपर्छ । यही विश्वास र जिम्मेवारीका साथ नेपाली फर्मा बजारको आगामी यात्रालाई अझ सकारात्मक र सम्भावनायुक्त बनाउने प्रयासमा निरन्तर अघि बढ्नुपर्छ ।
