मानिसको जीवनमा मुटुको भूमिका अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ । मुटुले शरीरका प्रत्येक अंगमा रगत तथा अक्सिजन पुर्याउने काम गर्छ । मुटु स्वस्थ रहे शरीरका अन्य अंगले पनि राम्रोसँग काम गर्न सक्छन् । त्यसैले स्वस्थ मुटु केवल रोगबाट बच्ने विषय मात्र होइन, स्वस्थ, सक्रिय र खुसी जीवन बिताउने आधारसमेत हो । पछिल्लो समय बदलिँदो जीवनशैली, अस्वस्थ खानपान, शारीरिक गतिविधिको कमी, तनाव, धूम्रपान तथा मदिराको सेवनका कारण मुटुसम्बन्धी समस्या बढ्दै गएको देखिन्छ ।
मुटु स्वस्थ राख्न सबैभन्दा पहिले आफ्नो जीवनशैलीमा ध्यान दिन आवश्यक हुन्छ । दैनिक खानपानमा सन्तुलन कायम गर्नु महत्वपूर्ण छ । अत्यधिक नुन, चिल्लो, बोसो तथा प्रशोधित खानेकुराको सेवन कम गर्नुपर्छ । हरियो सागसब्जी, फलफूल, दाल, गेडागुडी, सम्पूर्ण अन्न तथा आवश्यक मात्रामा स्वस्थकर प्रोटिनयुक्त खानेकुरालाई प्राथमिकता दिनुपर्छ । धेरै मात्रामा चिनी र नुनको सेवनले उच्च रक्तचाप, मधुमेह तथा मोटोपनको जोखिम बढाउन सक्छ, जसले मुटुमा समेत प्रतिकूल असर पार्न सक्छ ।
नियमित शारीरिक गतिविधि मुटुको स्वास्थ्यका लागि अर्को महत्वपूर्ण पक्ष हो । दैनिक कम्तीमा ३० मिनेट छिटो हिँड्ने, साइकल चलाउने, पौडी खेल्ने वा आफूलाई सहज हुने अन्य व्यायाम गर्ने बानी बसाल्नुपर्छ । लामो समयसम्म एउटै ठाउँमा बसेर काम गर्ने व्यक्तिले बीच–बीचमा उठेर शरीर चलाउनुपर्छ । नियमित व्यायामले तौल नियन्त्रणमा राख्नुका साथै रक्तचाप, रगतमा चिनी र कोलेस्ट्रोल नियन्त्रण गर्न सहयोग गर्छ ।
धूम्रपान मुटुको स्वास्थ्यका लागि अत्यन्त हानिकारक हुन्छ । चुरोट तथा सुर्तीजन्य पदार्थमा रहेका विभिन्न रसायनले रक्तनलीमा असर पुर्याउनुका साथै हृदयाघात तथा अन्य मुटुसम्बन्धी रोगको जोखिम बढाउन सक्छन् । त्यसैले धूम्रपान तथा सुर्तीजन्य पदार्थबाट पूर्ण रूपमा टाढा रहनुपर्छ । मदिराको सेवन गर्ने व्यक्तिले पनि यसको मात्रा र स्वास्थ्यमा पर्ने प्रभावबारे सचेत हुन आवश्यक छ ।
तनाव पनि मुटुको स्वास्थ्यसँग जोडिएको महत्वपूर्ण विषय हो । आजको व्यस्त जीवनशैलीमा कामको दबाब, पारिवारिक समस्या, आर्थिक चिन्ता तथा निरन्तरको मानसिक तनावले स्वास्थ्यमा असर पार्न सक्छ । पर्याप्त निद्रा, नियमित व्यायाम, परिवार तथा साथीभाइसँग सकारात्मक समय बिताउने, ध्यान तथा योगजस्ता अभ्यासले तनाव व्यवस्थापनमा सहयोग पुर्याउन सक्छ ।
उच्च रक्तचाप, मधुमेह र उच्च कोलेस्ट्रोल मुटुसम्बन्धी रोगका प्रमुख जोखिम कारक हुन् । यी समस्या धेरैजसो अवस्थामा सुरुमा स्पष्ट लक्षण नदेखाई पनि शरीरमा असर गरिरहेका हुन सक्छन् । त्यसैले समय–समयमा स्वास्थ्य परीक्षण गराउनु आवश्यक हुन्छ । विशेषगरी परिवारमा मुटुरोगको इतिहास भएका, बढी तौल भएका, धूम्रपान गर्ने तथा उच्च रक्तचाप वा मधुमेह भएका व्यक्तिले नियमित स्वास्थ्य जाँचमा विशेष ध्यान दिनुपर्छ ।
छाती दुख्ने वा भारी हुने, सास फेर्न गाह्रो हुने, असामान्य रूपमा पसिना आउने, चक्कर लाग्ने, वाकवाकी हुने वा दुखाइ हात, काँध, ढाड अथवा चिउँडोतर्फ फैलिने जस्ता लक्षण देखिएमा त्यसलाई सामान्य रूपमा लिनु हुँदैन । यस्ता लक्षण मुटुसम्बन्धी आपत्कालीन अवस्थाका संकेत हुन सक्छन् । यस्तो अवस्थामा समयमै स्वास्थ्य संस्थामा पुगेर चिकित्सकीय परामर्श लिनु अत्यन्त आवश्यक हुन्छ ।
मुटु स्वस्थ राख्ने जिम्मेवारी कुनै एक उमेर समूहको मात्र होइन । बाल्यकालदेखि नै स्वस्थ खानपान, नियमित शारीरिक गतिविधि र सकारात्मक जीवनशैलीको विकास गर्नुपर्छ । वयस्क तथा ज्येष्ठ नागरिकले पनि आफ्नो स्वास्थ्य अवस्था, औषधि सेवन र नियमित परीक्षणमा विशेष ध्यान दिनुपर्छ । त्यसैले स्वस्थ मुटुका लागि ठूलो परिवर्तनभन्दा दैनिक जीवनका साना–साना स्वस्थ बानी महत्वपूर्ण हुन्छन् । सन्तुलित आहार, नियमित व्यायाम, पर्याप्त निद्रा, तनाव व्यवस्थापन, धूम्रपानबाट दूरी र नियमित स्वास्थ्य परीक्षणलाई जीवनशैलीको हिस्सा बनाउन सके मुटुलाई लामो समयसम्म स्वस्थ राख्न सकिन्छ । स्वस्थ मुटु नै सक्रिय जीवनको आधार हो । स्वस्थ मुटुसँगै जीवन अझ खुसी, सहज र अर्थपूर्ण बन्न सक्छ ।
