शरीरको आधारस्तम्भ हाडको महत्व र भूमिका

मानव शरीरलाई स्वस्थ, सन्तुलित र सक्रिय राख्न हाडको महत्वपूर्ण भूमिका हुन्छ । हाडलाई शरीरको आधारभूत संरचना मानिन्छ । शरीरलाई आकार दिने, उभिन तथा हिँडडुल गर्न सहयोग गर्ने मात्र नभई हाडले शरीरका महत्वपूर्ण भित्री अंगहरूको सुरक्षा, रगत निर्माण तथा खनिज पदार्थको भण्डारणसमेत गर्छ । मानिसको जन्मदेखि वृद्धावस्थासम्म हाडमा निरन्तर परिवर्तन भइरहन्छ । त्यसैले हाडको स्वास्थ्यप्रति बाल्यकालदेखि नै विशेष ध्यान दिन आवश्यक हुन्छ ।

मानव शरीरमा सामान्यतया २०६ वटा हाड हुन्छन् । यी हाडहरू विभिन्न आकार र बनोटका हुन्छन् र एक–अर्कासँग जोर्नी, लिगामेन्ट तथा अन्य तन्तुका माध्यमबाट जोडिएका हुन्छन् । हाड र मांसपेशीको समन्वयबाट शरीरका विभिन्न अंग चलायमान हुन्छन् । हिँड्ने, दौडने, बस्ने, उठ्ने, हातखुट्टा चलाउनेजस्ता दैनिक गतिविधिमा हाडको महत्वपूर्ण योगदान हुन्छ ।

हाडको पहिलो महत्वपूर्ण काम शरीरलाई आकार र संरचना प्रदान गर्नु हो । शरीरको ढाँचा हाडको संरचनाले निर्धारण गर्छ । मेरुदण्डले शरीरलाई सिधा राख्न र शरीरको तौललाई सन्तुलित रूपमा धान्न सहयोग गर्छ । हातखुट्टाका हाडले शरीरलाई गतिशील बनाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छन् ।

हाडले शरीरका महत्वपूर्ण भित्री अंगहरूको सुरक्षा पनि गर्छ । खप्परका हाडले मस्तिष्कलाई सुरक्षित राख्छन् । छातीको पिँजडामा रहेका करङ र छातीको हाडले मुटु तथा फोक्सोजस्ता महत्वपूर्ण अंगको सुरक्षा गर्छन् । मेरुदण्डले मेरुदण्डभित्र रहेको स्नायुरज्जुलाई सुरक्षित राख्छ । यसरी हाडले शरीरका संवेदनशील अंगलाई बाह्य चोटपटकबाट जोगाउने काम गर्छ ।

हाडको अर्को महत्वपूर्ण काम शरीरलाई चलायमान बनाउन सहयोग गर्नु हो । हाड आफैँले मात्र शरीर चलाउँदैन । हाड, जोर्नी, मांसपेशी, लिगामेन्ट र स्नायुबीचको समन्वयबाट शरीरका विभिन्न गतिविधि सम्भव हुन्छन् । मांसपेशी हाडसँग जोडिएका हुन्छन् । मांसपेशी खुम्चिँदा र तन्किँदा जोर्नी तथा हाडमा गति उत्पन्न हुन्छ । त्यसैले हाड र मांसपेशी दुवैको स्वास्थ्य राम्रो हुनु आवश्यक छ ।

हाडले शरीरमा आवश्यक खनिज पदार्थ भण्डारण गर्ने काम पनि गर्छ । विशेषगरी क्याल्सियम र फस्फोरसजस्ता खनिज हाडमा सञ्चित हुन्छन् । शरीरलाई आवश्यक पर्दा यी खनिजको प्रयोग हुन्छ । त्यसैले हाड कमजोर हुँदा शरीरको समग्र स्वास्थ्यमा पनि असर पर्न सक्छ । पर्याप्त क्याल्सियम, भिटामिन डी र अन्य आवश्यक पोषक तत्त्व प्राप्त गर्नु हाडको स्वास्थ्यका लागि महत्वपूर्ण हुन्छ ।

हाडको भित्री भागमा रहेको अस्थिमज्जाले रगतका विभिन्न कोषिका निर्माण गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ । रातो रक्तकोषिका, सेतो रक्तकोषिका तथा प्लेटलेट निर्माणमा अस्थिमज्जाको योगदान हुन्छ । यस कारण हाड केवल शरीरलाई थाम्ने संरचना मात्र नभई शरीरको रक्तनिर्माण प्रणालीसँग पनि प्रत्यक्ष रूपमा सम्बन्धित हुन्छ ।

उमेर बढ्दै जाँदा हाडको घनत्व र मजबुतीमा कमी आउन सक्छ । विशेषगरी वृद्धावस्थामा हाड पातलो र कमजोर हुने समस्या अर्थात् अस्टियोपोरोसिसको जोखिम बढ्छ । महिलामा रजोनिवृत्तिपछि पनि हाड कमजोर हुने सम्भावना बढ्न सक्छ । हाड कमजोर हुँदा सामान्य लडाइँ वा सानो चोटबाट समेत हाड भाँचिन सक्छ । त्यसैले जोखिम समूहले चिकित्सकको सल्लाहअनुसार समयमै हाडको स्वास्थ्य परीक्षण गराउनु उचित हुन्छ ।

हाड स्वस्थ राख्न नियमित शारीरिक व्यायाम, पर्याप्त घामबाट भिटामिन डी प्राप्त गर्ने, क्याल्सियम तथा प्रोटिनयुक्त सन्तुलित आहार खाने, धूमपान तथा अत्यधिक मदिराबाट टाढा रहने र शरीरको तौललाई स्वस्थ सीमामा राख्ने बानी आवश्यक हुन्छ । बालबालिका तथा किशोरावस्थामा पर्याप्त पोषण र शारीरिक गतिविधिमा विशेष ध्यान दिनुपर्छ, किनकि यही समयमा हाडको विकास तीव्र हुन्छ ।

हाडले मानव शरीरलाई आकार दिने, शरीरको भार धान्ने, हिँडडुलमा सहयोग गर्ने, महत्वपूर्ण अंगको सुरक्षा गर्ने, खनिज पदार्थ सञ्चित गर्ने तथा रगत निर्माणमा सहयोग गर्ने महत्वपूर्ण काम गर्छ । त्यसैले हाडको स्वास्थ्यलाई बेवास्ता गर्नु हुँदैन । स्वस्थ हाडका लागि सन्तुलित आहार, नियमित व्यायाम र स्वस्थ जीवनशैली अपनाउनु नै दीर्घकालीन रूपमा उपयोगी हुन्छ ।